GIẢI MÃ BÍ ẨN ĐÀNG SAU 8 DÒNG HỌ LỚN NHẤT TRUNG QUỐC THỜI THƯỢNG CỔ

Tại Trung Quốc, họ có nguồn gốc từ xã hội mẫu hệ. Những đứa trẻ thời đó chỉ biết mẹ, không biết cha. Bởi vậy, những người cùng một họ tức là có cùng mối quan hệ huyết thống của cùng một tổ tiên. Người ta nói rằng hầu hết các họ ở Trung Quốc ngày nay đã phát triển từ tám họ lớn.

Họ Cơ (姬)

Họ Cơ có nguồn gốc từ hoàng đế. Tương truyền, hoàng đế được sinh ra ở một vùng đất ven sông “Cơ”, do đó hình thành nên họ Cơ. Trong những năm đầu của triều đại Tây Chu, nhà Chu đã tiến hành một sự phân chia quy mô lớn giữa các quốc gia chư hầu. Trong số đó, có 53 thành viên của gia tộc Cơ. Tuy nhiên, sau đó hậu bối của những gia tộc họ Cơ này đã lấy tên đất được sắc phong, hoặc tên tổ phụ làm họ, bởi vậy họ Cơ ngày một ít đi. Khi đến thời Đường Huyền Tông của nhà Đường, họ Cơ bắt đầu đổi thành họ Chu để tránh trùng tên với hoàng đế Lí Long Cơ (cùng âm nhưng khác chữ).

Họ Cơ sau này đã phát triển thành hàng trăm họ như: Chu, Ngô, Trịnh, Lỗ, Ngụy, Dương, Thái, Hàn, Hoắc, Quản, Mao, Tào, Vệ, Tất, Tưởng…

Họ Khương (姜)

Họ Khương, bắt nguồn từ Viêm Đế trong truyền thuyết, tức là Thần nông thị, tương truyền là một trong "ba hoàng đế" cổ xưa nhất trong lịch sử Trung Quốc. Theo truyền thuyết, Viêm đế được sinh ra ở Khương Thủy, bởi vậy họ Khương cũng được bắt nguồn từ đây. Vào đầu thời kỳ nhà Chu, duệ tử Khương Tử Nha khai lập nước Tề, đến thời giữa Chiến quốc, bị Điền thị tiêu diệt, tôn tử phân tán, người thì lấy quốc danh làm họ là họ Tề, người vẫn giữ lại họ Khương.

 

Theo nghiên cứu, từ thế hệ đầu tiên của quân vương Tề quốc là Khương Thái Công cho tới hiện tại, tổng cộng có 102 họ được phát triển từ họ Khương ra, bao gồm 64 họ đơn như Lã, Hứa, Tạ, Kỷ , Khâu, Lô… và 38 họ kép như Thuần Vu, Đông Quách, Cao Đường, Tử Nhã, Ung Môn, Công Ngưu…

Họ Tự(姒)

Truyền kỳ về nguồn gốc của họ Tự khá thần bí. Tương truyền, mẹ của Hạ Vũ nuốt hạt đậu mà sinh ra ông. Cha của Tự Hạ Vũ (hay còn gọi là Tự Văn Mệnh) là Cổn, được vua Nghiêu phong vương ở đất Tung Sơn. Sau đó, các đời hậu bối tiếp tục được phong đất ở các nơi khác, lấy tên đất làm họ, ví dụ như Thẩm, Tự, Nhục, Hoàng…

 

Họ Tự sau này còn phát triển thành các họ tộc như: Đậu, Nhất Lộc, Đậu Lăng, Độc, Hạ Hầu, Hầu, Kỷ, Đền, Lâu, Lưu, Cái, Ung Khâu, Úc Ly, Tôn, Ba…

Họ Doanh (嬴)

Họ Doanh có từ thời vua Nghiêu vua Thuấn. Trong “Sử ký” của Tư Mã Thiên có ghi: Cháu gái của Đế Chuyên húc là Nữ Tu làm nghề dệt vải, nuốt phải quả trứng của chim én bay trên trời, sinh ra Bá Nghiệp (còn gọi là Cao Dao). Bá Nghiệp lấy con gái của bộ lạc Thiếu Điển là Nữ Hoa mà sinh ra con là Đại Phí, hay còn gọi là Bá Ích. Bá Ích theo Hạ Vũ làm công tác trị thủy, lập nhiều công lớn, được vua nước Hữu Ngu là Diêu Trọng Hoa trọng dụng, ban cho ông Diêu Khương Nữ và thưởng cho ông ấp Doanh - từ đó Bá Ích mang họ Doanh. Như vậy có thể thấy họ Hoanh bắt nguồn từ Bá Ích. Nhưng tới sau thời nhà Tần, con cháu của ông được phong tước ở các vùng đất khác nhau, lấy quốc danh làm họ, dần phát triển thị tộc lớn mạnh.

Họ Doanh tổng cộng phát triển thành 14 họ, trong đó chủ yếu là những họ phổ biến thời nay như Liêm, Từ, Giang, Tần, Triệu, Lương, Mã, Cát, Cốc, Mậu, Trung, Phí, Cù… 

 Họ Quy (媯)

Họ Quy có nguồn gốc xuất phát từ họ Ngu, được phân đất từ thời hậu duệ bộ lạc Cao Tân thời thượng cổ. Truyền thuyết kể rằng khi Thuấn (còn gọi là Ngu Thuấn) còn là một thường dân, ông đã biểu hiện có đức có tài. Thủ lĩnh bộ lạc là vua Nghiêu khi đó rất tán thưởng tài năng của ông, liền đem hai con gái là Nga Hoàng và Nữ Anh gả cho ông. Sau đó Đế Thuấn di cư về ở gần sông Quy ( nay là sông Amu Darya), lấy thêm họ Quy. Tới thời hậu bối của ông vẫn có một số con cháu giữ họ Quy.

 

Họ Quy sau này phát triển thành một số họ lớn ở Trung Quốc thời hiện đại như: Tiết, Trần, Hồ, Viên, Điền, Tề, Vương, Tôn…

Họ Cật (姞)

Họ Cật có nguồn gốc từ thời Hiên Viên hoàng đế trong truyền thuyết, là họ được đích thân hoàng đế ban cho. Người đầu tiên được ban cho họ này là một trong số 25 hoàng tử con vua – Bá Thúc. Theo ghi chép trong cuốn “Quốc ngữ” thì: Hoàng đế có 25 con trai, trong đó có 14 người được ban họ, gồm 12 họ là Cơ, Tây, Kì, Kỉ, Đằng, Châm, Nhiệm, Tuân, Hi, Cật, Huyên, Y …

Họ Cật sau này phát triển những họ khác ở Trung Quốc như: Cát, Ung, Yến, Ngạc, Mật, Tu, Khám, Nghiêm, Quang, Dương, Khổng, Doãn, Thái, Lỗ, Duẫn, Đoạn, Đôn, Bức, Chất, Tuy...

Họ Nhậm (妊)

Theo ghi chép trong cuốn “Tả thị xuân thu”, họ Nhậm là hậu duệ của họ Hi, cũng có thể coi là hậu duệ của con vua trong truyền thuyết trung quốc.

Họ Nhậm về sau phát triển thành những dòng họ sau ở Trung Quốc: Nhâm, Hề, Kê, Tiết, Thư, Trọng, Tổ, Tạ, Xạ, Chung, Tu, Chương, Lã, Tất, Lạc…

Họ Diêu (姚)

Họ Diêu xuất phát từ thời vua Ngu Thuấn – một trong ngũ đế thượng cổ Trung Quốc. Theo ghi chép trong cuốn “Thông chí – Thị tộc lược”: Họ Diêu cũng là họ của vua Thuấn, do ông được sinh ra ở một gò đất Diêu, nên lấy tên đất làm họ. Sau đó hậu duệ tôn tử của ông cũng lấy Diêu làm họ các chi tộc. Cho tới ngày nay, họ Diêu chủ yếu phân bố ở 4 khu vực như Triết Giang, An Huy, Quảng Đông và Giang Tô.

Theo Dân Việt

Nguồn: S.S (NewQQ Trung Quốc)

Chú thích: Gần như các tài liệu của Trung Quốc đều có liệt họ Vân (妘) và họ này phát triển thêm thành các họ Đổng, Bành, Tào, Châm, Mị...

Link tham khảo:

http://m.fanlishi.com/lishi/baijia/176.html

TRONG TÂM CHỨA ĐỰNG THỨ GÌ THÌ BẠN CHÍNH LÀ THỨ ĐÓ

Trong tâm nếu chứa đầy tư tưởng bất hảo, ích kỷ, thù hận thì chính bạn đã biến mình trở thành một cái bao chứa đầy sự thù hận, đen tối và đau khổ, cuối cùng tự mình hại lấy mình. Nhưng nếu trong tâm bạn chứa đầy sự lương thiện, vị tha, yêu thương, thì bạn chính là ánh nắng rực rỡ và ấm áp, có thể bao dung cả vạn vật, bất kể ai bên cạnh cũng đều cảm thấy an toàn và thoải mái khi bên cạnh bạn.

Trong tâm chứa đựng thiện lương, chứa đựng khoan dung, chứa đựng chân thành, chứa đựng cảm ân, thì cuộc đời bạn sẽ tràn đầy ánh nắng rực rỡ.

Nếu gặp bất kỳ mâu thuẫn nào đều biết trước tiên đi tìm chỗ thiếu sót của bản thân để sửa đổi, thì tất cả những gì không tốt của người khác đều sẽ tiêu tan trong tấm lòng rộng lớn bao dung của bạn.

Trong tâm có chứa đựng người khác, thì trước bất kỳ việc gì, trước tiên bạn sẽ nghĩ đến cảm thụ của người khác, sẽ không tính toán cho mình, do đó người ta sẽ cảm nhận được sự ấm áp.

Bạn quan tâm đến người khác, người khác cũng sẽ nghĩ đến bạn, cuối cùng bạn sẽ có được càng nhiều hơn những gì bạn đã làm cho người khác.

Trong tâm chứa đựng trời đất, thì những việc thị phi đúng sai, những tranh giành đấu đá, những công danh lợi lộc, những nổi chìm vinh nhục chốn nhân gian, hết thảy đều không thể nào che nổi con mắt trí huệ của bạn.

Bạn sẽ ung dung tự tại, yên tĩnh hướng tới cao xa, cảm thụ cuộc đời tốt đẹp.

Trái lại, trong tâm chứa đựng những hạt giống hận thù, nó sẽ bén rễ, nảy lộc đâm chồi trong cuộc đời bạn, kết quả là người thù hận sẽ bị chính bản thân mình thù hận trước, cuối cùng, người bị tổn thương lại chính là bạn.

Trong tâm chứa đựng đố kỵ, tham lam, bạn sẽ không thể bước ra khỏi bóng tối của sự hẹp hòi, câu thúc và tự tư.

Trong tâm chứa đựng đố kỵ, chứa đựng tính toán, chứa đựng tham lam, bạn sẽ không thể bước ra khỏi bóng tối của sự hẹp hòi, câu thúc và tự tư, trong cái vòng bạn bè nhỏ mọn tự cho mình là đúng đó mà oán Trời trách người. Vì thế bạn bè của bạn cũng càng ngày càng ít, cuối cùng như con tằm tự nhả tơ làm kén mà giam hãm mình, trở thành kẻ cô độc.

Trong tâm chứa đựng chức vụ, cổ phiếu, nhà cửa, thì cuộc đời bạn sẽ mệt mỏi bôn ba trong thế giới vật chất. Khi những thứ này lần lượt đến thì truy cầu dục vọng không đáy của bạn thậm chí sẽ khiến bạn bị mê mất trong thế giới tinh thần.

Sinh không mang đến, chết không mang đi, đến cuối cùng hai tay buông xuôi rời xa nhân thế, chỉ có thể đem theo sự bận rộn vất vả trống rỗng và sự nuối tiếc mà ra đi.

Vận mệnh của bạn, thành công hay thất bại, giàu sang hay nghèo hèn, không quyết định bởi tướng mạo và chiều cao, mà quyết định bởi trong tâm bạn chứa đựng cái gì.

Trong tâm bạn chứa đựng những điều tốt đẹp, thì thân thể bạn sẽ mạnh khỏe.

Trong tâm bạn chứa đựng những điều tươi đẹp, thì dung mạo bạn sẽ đẹp tươi.

Trong tâm bạn chứa đựng đầy năng lượng, thì thân thể bạn sẽ tràn đầy năng lượng.

Trong tâm bạn chứa đựng niềm vui, thì cuộc đời bạn sẽ tràn đầy hạnh phúc.

Trong tâm bạn chứa đựng tự tin, thì cuộc đời bạn sẽ sống rất thoải mái, tự tin.

Cảnh giới của cuộc đời, tương lai của sinh mệnh, nói là ở trong mê, kỳ thực chính là ngay trước mắt, chính là ở trong sự lựa chọn của bạn, chính là trong tâm bạn.

Tướng tùy tâm sinh, duyên do tâm định, duyên khởi ở tâm, mà tu cũng là ở tâm.

Mỗi người chúng ta đều giống như một chiếc chai không, trong tâm chúng ta chứa đựng những gì thì chúng ta sẽ được những thứ đó.

Theo: ĐKN

TRỪ DẠ TÁC - CAO THÍCH

Trừ dạ tác - Cao Thích

Lữ quán hàn đăng độc bất miên,

Khách tâm hà sự chuyển thê nhiên.

Cố hương kim dạ tư thiên lý,

Sầu mấn minh triêu hựu nhất niên.

除夜作 - 高適

旅館寒燈獨不眠

客心何事轉凄然

故鄉今夜思千里

愁鬢明朝又一年

Viết đêm trừ tịch

(Dịch thơ: Chi Nguyen)

Đèn khuya lưu giấc chẳng thành. 

Cố hương vạn dặm, mong manh xa vời. 

Quán trọ dạ khách chơi vơi. 

Thêm sầu tóc bạc, đã thời hết năm

Sơ lược tiểu sử tác giả:

Cao Thích 高適 (702-765) tự Đạt Phu 達夫, người Thương Châu (nay là tỉnh Hà Bắc). Năm Khai Nguyên thứ 22 (đời Đường Huyền Tông), ông theo giúp Tín An Vương lên biên tái đánh giặc Khiết Đan, sau đó lại đi du ngoạn ở vùng Hà Nam. Cho đến năm 40 tuổi, Cao Thích còn lận đận, sống đời áo vải lang thang đây đó. Sau đó được người cất nhắc, thi đỗ hữu đạo quan và được lên làm quan ở Trường An. Ông được giữ chức huyện uý. Tâm tính ông không hợp với chức này, thường làm thơ than thở. Sau đó thăng Tiết độ sứ ở Hà Tây. Khi An Lộc Sơn nổi loạn, ông tắt đường đến với Huyền Tông ở Hà Trì, dâng thư nói về nguyên nhân thất bại ở cửa ải Đồng Quan được làm Gián nghị đại phu. Sau có công đánh dẹp Vĩnh Vương Lý Lân, được Đường Túc Tông thăng tước hầu ở Bột Hải.

Nguồn: Thi Viện

GIA CÁT LƯỢNG CÓ TÀI TIÊN TRI TRONG TAM QUỐC DIỄN NGHĨA LÀ DO...VĂN HỌC KHUẾCH ĐẠI?

Hơn 1.800 năm sau khi qua đời, Gia Cát Lượng vẫn nổi tiếng, nhưng hình tượng trong tiểu thuyết đã khác xa con người lịch sử.

Ảnh: soundofhope.

Gia Cát Lượng có tài tiên tri trong Tam quốc diễn nghĩa là do... văn học khuếch đại?

Trong lịch sử, Gia Cát Lượng (181–234) thực sự là một nhân vật kiệt xuất của thời Tam Quốc. Ông giữ vai trò quan trọng trong việc giúp Lưu Bị xây dựng chính quyền Thục Hán, sau đó trở thành thừa tướng và trực tiếp điều hành đất nước. Những ghi chép lịch sử chính, đặc biệt Tam quốc chí của Trần Thọ, mô tả ông trước hết như một nhà chính trị, nhà quản trị và quân sự gia tài năng, chứ không phải một nhân vật gần như siêu phàm. Tam quốc chí được biên soạn vào cuối thế kỷ III, chỉ vài thập niên sau thời Gia Cát Lượng.

Điểm khác biệt lớn nhất xuất hiện khi hình tượng này bước vào văn học. Trong Tam quốc diễn nghĩa, tác phẩm tiểu thuyết nổi tiếng được La Quán Trung hoàn thiện vào thời Minh, Gia Cát Lượng trở thành một “quân sư thần cơ diệu toán”, gần như luôn nhìn thấu âm mưu của đối phương và có khả năng xoay chuyển chiến trường bằng trí tuệ phi thường.

Rất nhiều câu chuyện quen thuộc ngày nay mang màu sắc văn học rất đậm. “Mượn tên”, “mượn gió Đông”, “thuyền cỏ mượn tên”, hay những màn đấu trí với Chu Du khiến Gia Cát Lượng trở thành nhân vật trung tâm của hàng loạt kỳ tích. Một số câu chuyện có thể bắt nguồn từ truyền thuyết hoặc những sự kiện lịch sử bị biến đổi qua nhiều thế hệ kể chuyện. Chẳng hạn, “Không thành kế” có cơ sở trong các ghi chép lịch sử, nhưng câu chuyện ban đầu không gắn với Gia Cát Lượng như trong Tam quốc diễn nghĩa.

Lịch sử cũng cho thấy Gia Cát Lượng không phải vị quân sư “bách chiến bách thắng”. Sau khi Lưu Bị qua đời, ông dành phần lớn những năm cuối đời để củng cố Thục Hán và tiến hành nhiều chiến dịch về phía bắc chống Tào Ngụy. Những chiến dịch này thể hiện tài năng tổ chức và khả năng hậu cần đáng nể, nhưng không đưa ông đến một chiến thắng quyết định.

Ngay cả câu chuyện về tài tiên tri của ông cũng được văn học khuếch đại. Gia Cát Lượng thực sự là người có năng lực chính trị và quân sự rất đáng chú ý, nhưng hình tượng “Khổng Minh biết trước thiên hạ” là sản phẩm của quá trình huyền thoại hóa.

Điều thú vị là Gia Cát Lượng lịch sử có lẽ không hề kém hấp dẫn hơn Gia Cát Lượng trong tiểu thuyết. Ông là một nhà chiến lược phải quản lý một quốc gia nhỏ, thiếu tài nguyên, liên tục đối mặt với các đối thủ mạnh hơn và phải biến những nguồn lực hạn chế thành sức mạnh chính trị, quân sự.

Vì thế, nếu Tam quốc diễn nghĩa biến Gia Cát Lượng thành một thiên tài gần như siêu nhiên, thì lịch sử lại cho chúng ta thấy một con người thực tế hơn: một chính trị gia, nhà quản trị và nhà quân sự tài năng, nhưng cũng phải đối mặt với thất bại và những giới hạn rất con người.

Thanh Bình / Theo: Theo Kiến Thức

GIẢI MÃ TẬP TỤC "NGƯỜI CHẾT GÁC BẾP" VÀ KỸ THUẬT ƯỚP XÁC ĐỘC NHẤT VÔ NHỊ

Tập tục hun khói xác người của thổ dân Papua New Guinea là một kỹ thuật bảo quản thi thể độc đáo, sử dụng khói và nhiệt độ cao trong nhiều tuần để làm khô xác mà không cần hóa chất.

Ảnh minh hoạ chi nghi lễ hun xác người chết (Ảnh: Reddit).

Kỹ thuật bảo quản thi thể kỳ lạ giữa rừng sâu

Giữa những vùng rừng núi hoang sơ của Papua New Guinea, nơi mà văn minh hiện đại còn cách xa hàng ngàn km, có một cộng đồng người bản địa thực hành một nghi lễ người chết khiến giới khảo cổ và nhân học không khỏi kinh ngạc.

Tại đó, thi thể người đã khuất không được chôn dưới đất, hay thiêu thành tro, mà được treo lơ lửng trên bếp lửa để hun khói theo đúng nghĩa đen trong suốt hàng tháng trời. Tập tục này được lưu giữ qua nhiều thế hệ bởi người Anga (còn gọi là Hamtai), sinh sống chủ yếu tại vùng cao nguyên Aseki, tỉnh Morobe.

Đối với họ, việc hun xác không chỉ là nghi lễ linh thiêng mà còn là cách thức bảo quản thi thể mang tính kỹ thuật cao, sử dụng nhiệt, khói và môi trường khô kín để chống lại quá trình phân hủy.

Quy trình bắt đầu ngay sau khi người chết qua đời. Thi thể được làm sạch sơ bộ, thoát dịch, sau đó đưa vào trong một ngôi nhà hun đặc biệt gọi là căn lều hun khói (smoking hut). Đây thường là một căn lều nhỏ bằng tre, mái lợp lá sago, với kết cấu đơn giản nhưng giữ nhiệt tốt.

Một ngọn lửa nhỏ được nhóm lên ngay bên dưới xác, duy trì âm ỉ liên tục suốt 30-40 ngày. Trong suốt thời gian đó, khói nóng từ ngọn lửa len vào từng mô cơ thể, dần dần làm khô các mô mềm, ngăn chặn sự sinh sôi của vi khuẩn và ấu trùng ruồi nhặng.

Các chất có trong khói như formaldehyde tự nhiên, phenol, acid hữu cơ... đóng vai trò như chất khử trùng sinh học. Sau giai đoạn hun, xác người không những khô hoàn toàn mà còn giữ được nguyên vẹn cấu trúc da, tóc, cơ bắp... Trong nhiều trường hợp vẫn còn tồn tại sau hàng trăm năm.

Sau khi cơ thể được hun khói và sấy khô, nó được phủ bằng đất son, một dạng oxit sắt giống đất sét, để bảo vệ xác ướp khỏi những kẻ ăn xác thối và các yếu tố môi trường.

Ngay cả trong điều kiện khí hậu oi bức của Papua New Guinea, nơi thường đẩy nhanh quá trình phân hủy xác chết, quá trình này vẫn diễn ra rất hiệu quả.

Kỹ thuật hun xác người chết có hiệu quả sinh học cao, đồng thời giữ cấu trúc nguyên bản của thi thể (Ảnh: Amusingplanet).

Thi thể sau đó được đặt lên các vách đá cao, mặt hướng về ngôi làng, và tiếp tục “hiện diện” như những linh hồn tổ tiên trông coi đời sống của người còn sống.

Theo tín ngưỡng của người Anga, những linh hồn này có thể gửi lời cảnh báo, ban phước lành hoặc bảo vệ cộng đồng khỏi hiểm họa.

Điều thú vị là dù xuất phát từ một nghi lễ tôn giáo, tập tục này lại mang nhiều điểm tương đồng với các kỹ thuật bảo tồn thi thể hiện đại, đặc biệt trong lĩnh vực pháp y hoặc khảo cổ học.

Các chuyên gia từ LiveScience và Đại học Otago (New Zealand) từng tiến hành nghiên cứu thực địa tại vùng Aseki và xác nhận rằng, kỹ thuật hun khói tại đây có hiệu quả sinh học cao, là một trong số rất ít những hình thức ướp xác "tự nhiên" có khả năng bảo tồn mô mềm mà không cần hóa chất công nghiệp hay đông lạnh.

Theo đó, quá trình giúp giảm nhanh độ ẩm nội tạng, tiêu diệt vi sinh vật, đồng thời giữ cấu trúc nguyên bản của thi thể, tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu di truyền và nhân học sau này.

Duy trì nền kinh tế bản địa

Ngay cả trong điều kiện khí hậu oi bức ở Papua New Guinea, quá trình này vẫn diễn ra rất hiệu quả (Ảnh: Amusingplanet).

Tập tục xác hun khói từng bị cấm đoán vào giữa thế kỷ 20 khi Papua New Guinea bị ảnh hưởng bởi các tôn giáo phương Tây, đặc biệt là Công giáo. Tuy nhiên, kể từ cuối những năm 1990, một số cộng đồng bản địa đã nỗ lực khôi phục truyền thống này.

Nhiều ngôi làng tại Aseki và Koke thậm chí đã tổ chức các tour du lịch nhỏ, cho phép du khách đến tham quan các căn lều hun khói, tận mắt chứng kiến các thi thể treo trên núi hoặc được trưng bày trong khu nhà lễ nghi.

Du khách cũng có thể trả mức phí trung bình 30–50 USD cho một buổi hướng dẫn, bao gồm các câu chuyện văn hóa, quá trình hun xác, nghi lễ tôn kính tổ tiên và trải nghiệm kiến trúc truyền thống.

Điều này tạo ra một nguồn thu bền vững, trực tiếp tái đầu tư cho cộng đồng địa phương, bao gồm cả việc tu sửa nhà hun, đào tạo người hướng dẫn và mua vật liệu xây dựng truyền thống.

Minh Khôi / Theo:nationalgeographic

VÌ SAO CÓ LÚC CẢM GIÁC THỜI GIAN TRÔI QUA QUÁ NHANH?

Bạn có bao giờ cảm thấy thời gian trôi qua quá nhanh so với bình thường? Có nhiều yếu tố, nhưng yếu tố tâm lý cũng góp phần quan trọng.

Vì sao có lúc cảm giác thời gian trôi qua quá nhanh? (ảnh minh họa Adobestock)

Khi chúng ta đứng đợi ở lối dành cho người đi bộ, có cảm giác thời gian đèn đỏ như “vĩnh viễn”. Còn khi tới cuối năm, chúng ta lại kinh ngạc phát hiện ra thời gian trôi quá nhanh, làm sao mà một năm đã lại kết thúc rồi? Mặc dù mọi người đều biết thời gian là cố định, nhưng nhận thức của mỗi người về thời gian lại rất khác nhau.

Người xưa dùng “Thời gian như mũi tên, năm tháng như thoi đưa” hoặc “một ngày dài như một năm”, để chỉ thời gian trôi nhanh hay chậm. Những trải nghiệm về nhanh và chậm gộp lại thành cuộc sống của chúng ta; vậy chúng ta nên nhìn nhận mối quan hệ giữa thời gian và cuộc sống như thế nào?

Trên thực tế, không ai vừa mới sinh ra đã có thể hiểu về thời gian. Trẻ sơ sinh thường đảo lộn ngày đêm, làm rối loạn thời gian làm việc nghỉ ngơi của cha mẹ; nhưng cuối cùng bé cũng phải học được cách điều chỉnh đồng hồ sinh học của mình phù hợp với người lớn. Đến ngay chúng ta khi đi đến những nơi khác hoặc đi du lịch nước ngoài, cũng sẽ gặp phải vấn đề chênh lệch thời gian; cơ thể chúng ta phải thích ứng với việc chênh lệch thời gian.

Michael Flaherty, giáo sư xã hội học tại Đại học Illinois, Hoa Kỳ, đã dành hơn 30 năm thu thập dữ liệu để nghiên cứu các quan điểm sau:

 
Cảm giác “Thời gian trôi qua thật chậm”

1. Chịu đựng cơn đau dữ dội như bị tra tấn, hoặc khoái cảm mãnh liệt. Kỳ thực, loại cảm xúc mạnh mẽ như vui sướng không nhất định sẽ làm cho chúng ta cảm thấy thời gian trôi qua nhanh chóng.

2. Ở trong hoàn cảnh bạo lực hoặc nguy hiểm. Giống như các binh sĩ ở trong trận chiến, sẽ có cảm giác thời gian trôi qua rất chậm.

3. Tình huống mà mọi người quen thuộc nhất đó là chờ đợi nhàm chán; lúc này cũng sẽ có cảm giác thời gian trôi qua chậm. Phạm nhân ở trong tù chờ ngày được ra tù là một ví dụ; hoặc khi đứng ở quầy chờ khách hàng đến.

Chờ đợi trong tuyệt vọng sẽ thấy thời gian trôi qua rất chậm (ảnh minh họa Adobestock)

4. Khi ý thức không rõ ràng. Ví dụ như dưới ảnh hưởng của thuốc ảo giác, cũng sẽ cảm thấy thời gian trôi qua rất chậm.

5. Sự tập trung cao độ hoặc thiền định có thể ảnh hưởng chủ quan đến thời gian trôi qua. Ví dụ nhiều vận động viên sẽ cảm thấy thời gian trôi qua chậm trong khi thi đấu; và những người ngồi thiền cũng sẽ cảm thấy thời gian trôi qua chậm.

6. Khi sợ hãi và gặp phải sự việc mới lạ. Ví dụ khi bạn học một kỹ năng mới hoặc khi bạn chưa đến đích trong lúc đi du lịch, bạn sẽ có cảm giác thời gian trôi đi rất chậm.

Cảm giác thời gian trôi chậm lại, thông thường là khi không có gì xảy ra; nhưng cũng có thể là khi có nhiều sự việc xảy ra cùng lúc. Nó có vẻ mâu thuẫn và phức tạp.

Lý do cảm thấy “thời gian quá chậm”

Từ góc độ đồng hồ hoặc là lịch, mỗi đơn vị thời gian là cố định; 24 giờ trong ngày, 60 phút trong một giờ và 60 giây trong một phút. Tuy nhiên, theo Flaherty, đơn vị thời gian thay đổi tùy theo “mật độ kinh nghiệm” của con người. Nói cách khác, lượng thông tin khách quan và chủ quan được mang theo bởi mỗi đơn vị thời gian là khác nhau, và cảm nhận về thời gian cũng sẽ khác nhau.

Khách quan mà nói, một người lính có rất nhiều chuyện xảy ra trong trận chiến, và “mật độ kinh nghiệm” trong đơn vị thời gian sẽ cao. Tuy nhiên, một tù nhân bị mắc kẹt trong phòng giam hiển nhiên không có chuyện gì xảy ra, nhưng mật độ kinh nghiệm của anh ta lại cao, tại sao? Đó là vì về mặt chủ quan, hoàn cảnh trước mắt và tình huống của chính anh ta chỉ toàn là “khoảng thời gian trống rỗng”; anh ta sẽ suy nghĩ nhiều về tình huống tồi tệ này, hy vọng sẽ được ra tù; thậm chí ý thức của anh ta có thể hoàn toàn tập trung vào việc thời gian trôi qua chậm rãi như thế nào.

“Mật độ kinh nghiệm” sẽ khiến chúng ta cảm thấy thời gian trôi nhanh hay chậm (ảnh minh họa Adobestock)

Vì vậy, câu trả lời cho câu đố này nằm trong mối quan hệ giữa hoàn cảnh và sự chú ý của chúng ta. Hoàn cảnh càng bất thường, chúng ta càng tập trung chú ý, “mật độ kinh nghiệm” của đơn vị thời gian sẽ càng cao; kết quả là thời gian trôi qua càng chậm.

Thời gian như tia chớp

Ngược lại, nếu “mật độ kinh nghiệm” trên một đơn vị thời gian quá thấp, cảm giác về thời gian sẽ đặc biệt nhanh. Ví dụ, “nén thời gian” xảy ra khi chúng ta nhớ lại các sự kiện gần và xa.

Thông thường quá trình nén thời gian này xảy ra trong hai trường hợp.

1. Thời gian trôi qua khi làm những việc quen thuộc sẽ rất nhanh. Ví dụ khi học lái xe, chúng ta sẽ cảm thấy thời gian trôi qua rất chậm. Nhưng khi chúng ta đã quen hơn thì việc lái xe trở thành một thói quen. Lúc này thời gian trở nên rất nhanh. Học các kỹ năng mới và làm quen với công việc mới cũng vậy. Bạn càng quen thuộc, thì trải nghiệm đáng nhớ trên mỗi đơn vị thời gian càng ít và mật độ trải nghiệm càng thấp.

Đôi khi bạn sẽ thấy thời gian trôi qua thật nhanh (ảnh minh họa Adobestock)

2. Thứ hai là sự xói mòn của “ký ức tình tiết” (episodic memory). Điều này thường xảy ra với tất cả mọi người. Những ký ức của chúng ta về những công việc hàng ngày sẽ mờ dần theo thời gian. Ví dụ, bạn có nhớ bạn đã làm gì vào ngày 18 tháng trước không? Trừ khi có điều gì đó đặc biệt xảy ra vào ngày hôm đó, nếu không thì e rằng bạn sẽ không nhớ gì cả. Đơn vị thời gian không thay đổi, nhưng “mật độ trải nghiệm” đã bị “ký ức tình tiết” bào mòn, và thời gian bị nén lại đến mức gần như không tồn tại.

Làm thế nào để tận dụng tốt thời gian?

Nếu bạn quý trọng thời gian, cách tốt nhất để tận dụng nó là tập trung vào những việc có ý nghĩa. Như vậy bạn sẽ cảm thấy mình còn nhiều thời gian để làm được nhiều việc.

Nếu bạn bận rộn không mục đích mỗi ngày và để thời gian trôi qua, vậy thì bạn sẽ cảm thấy thời gian trôi qua quá nhanh.

Chân Chân / Theo Epoch Times

SỰ THẬT PHÍA SAU HIỂU LẦM HÀNG THẾ KỶ VỀ "VITAMIN CỦA NGÀNH CÔNG NGHIỆP"

Ít ai biết rằng cái tên đất hiếm đã dẫn dắt chúng ta đến một hiểu nhầm kéo dài hàng thế kỷ.

Đất hiếm, hay còn được gọi là nguyên tố đất hiếm (Rare Earth Elements - REE), là một nhóm gồm 17 nguyên tố hóa học, bao gồm 15 nguyên tố thuộc họ Lantan (Lanthanide) cùng với Scandium (Sc) và Yttrium (Y).

Trong cách hiểu phổ thông, cái tên đất hiếm thường gợi liên tưởng đến một loại tài nguyên vô cùng khan hiếm và quý giá như vàng. Tuy nhiên, giới địa chất và khoa học vật liệu lại đưa ra kết luận hoàn toàn khác.

Nhóm nguyên tố này thực chất có mặt ở khắp vỏ Trái Đất. Một số nguyên tố còn dồi dào hơn cả đồng (Cu) hay kẽm (Zn). Điều khiến đất hiếm trở nên đặc biệt không phải nằm ở sự ít ỏi về trữ lượng mà ở quá trình hình thành, phân bố, khai thác và tinh chế vốn rất phức tạp.

Nhóm nguyên tố đất hiếm gồm 17 nguyên tố hóa học thuộc nhóm Lanthan cùng với Scandium và Yttrium (Ảnh: Getty).

Tên gọi bắt nguồn từ một hiểu lầm lịch sử

Việc đặt tên đất hiếm xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử cuối thế kỷ 18 khi các nhà khoa học châu Âu lần đầu tiên phân lập được những oxit kim loại đặc biệt từ các khoáng vật trông rất lạ, thường xuất hiện ở những khu vực địa chất hẹp và khó tiếp cận.

Thời điểm đó, những oxit kim loại chưa xác định rõ bản chất thường được gọi là đất. Khoáng vật chứa các oxit này lại không phổ biến nên giới khoa học đương thời gắn cho chúng cái tên đất hiếm.

Tên gọi này vẫn được dùng đến nay nhưng lại gây hiểu nhầm. Đất hiếm không hiếm về mặt trữ lượng mà hiếm ở dạng quặng giàu có thể khai thác kinh tế. Các nguyên tố này phân bố rất rộng nhưng ở nồng độ thấp. Chúng ít khi tụ lại thành mỏ lớn giống như sắt hay bauxite.

Theo phân tích của Viện Nghiên cứu Địa chất Đức GFZ, các nguyên tố đất hiếm thường nằm lẫn trong nhiều loại khoáng vật khác nhau và hiếm khi xuất hiện dưới dạng tập trung cao.

Đất hiếm phân tán ở nồng độ thấp khiến việc khảo sát và khai thác tốn kém, dù trữ lượng toàn cầu được đánh giá là phong phú (Ảnh: Getty).

Điều này biến quá trình khảo sát và định vị mỏ đất hiếm thành bài toán tốn kém và mất thời gian.

Ngay cả khi tìm thấy mỏ, hàm lượng thu hồi thực tế thường chỉ ở mức vài phần trăm hoặc thấp hơn. Chính sự phân tán này khiến đất hiếm dù phong phú về trữ lượng toàn cầu vẫn trở thành nguồn tài nguyên khó tiếp cận.

Hàng loạt trở ngại từ khai thác đến tinh chế

Thách thức lớn nhất đối với đất hiếm nằm ở quá trình tách lọc và tinh chế. Do có cấu trúc electron gần giống nhau, các nguyên tố đất hiếm rất khó tách rời. Việc tách Neodymium khỏi Praseodymium hay tách nhóm đất hiếm nặng khỏi nhóm nhẹ đòi hỏi hàng trăm bước chiết tách lặp đi lặp lại.

Một nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts MIT từng chỉ ra rằng tinh chế đất hiếm là một trong những chuỗi xử lý phức tạp nhất của ngành luyện kim hiện đại. Quy trình này tiêu tốn nhiều axit mạnh và chất hữu cơ, đồng thời tạo ra lượng lớn chất thải rắn và dung dịch độc hại.

Trong nhiều mỏ, quặng đất hiếm lẫn cùng thorium và uranium là các nguyên tố phóng xạ tự nhiên. Nếu không xử lý đúng chuẩn, chất thải này có nguy cơ gây ô nhiễm lâu dài cho đất và nước.

Vấn đề môi trường là lý do khiến nhiều quốc gia hạn chế khai thác đất hiếm dù có trữ lượng lớn. Chỉ một số ít nước sở hữu cả công nghệ và khả năng chấp nhận chi phí xử lý. Điều này dẫn đến tình trạng tập trung chuỗi cung ứng đất hiếm vào một số quốc gia, tạo ra rủi ro về địa chính trị và thương mại toàn cầu.

Nhóm nghiên cứu Đại học Penn và Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Livermore phát triển phương pháp sinh học dùng protein vi khuẩn để chiết xuất và tách riêng các nguyên tố đất hiếm từ chất thải công nghiệp và thiết bị điện tử (Ảnh minh họa).

Trong báo cáo năm 2023 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế IEA, đất hiếm được xếp vào nhóm khoáng sản quan trọng của năng lượng sạch cùng lithium, cobalt và nickel.

Báo cáo nhấn mạnh rằng rủi ro về sự phụ thuộc nguồn cung lớn hơn nhiều so với rủi ro về trữ lượng tự nhiên. Đây cũng là lý do khiến đất hiếm được ví như con bài chiến lược trong cuộc cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc.

Giá trị chiến lược trong công nghệ hiện đại

Đất hiếm đóng vai trò trọng yếu trong nhiều lĩnh vực công nghệ cao. Nổi bật nhất là các nam châm vĩnh cửu dựa trên Neodymium, Praseodymium và Dysprosium.

Những nam châm này có tỉ trọng nhỏ nhưng tạo ra lực từ cực mạnh. Chúng là linh kiện thiết yếu của động cơ xe điện, máy phát gió, robot công nghiệp, thiết bị bay không người lái và ổ đĩa cứng. Các nguyên tố khác cũng có ứng dụng quan trọng. 

Đất hiếm là “con bài chiến lược” của các cường quốc do vai trò quan trọng trong công nghệ cao (Ảnh: Getty).

Cerium được dùng trong các bộ xúc tác xử lý khí thải và trong công nghệ đánh bóng kính quang học. Lanthanum góp mặt trong thấu kính máy ảnh và trong pin niken kim loại hydrua từng phổ biến trên các dòng xe hybrid. Europium và Terbium là 2 chất phát quang chủ lực cho màn hình màu đời đầu và nhiều loại đèn LED.

Trong lĩnh vực y sinh, gadolinium là chất tương phản quan trọng của kỹ thuật chụp cộng hưởng từ MRI. Những hợp chất chứa nguyên tố đất hiếm còn được ứng dụng trong nghiên cứu điều trị ung thư nhờ khả năng phát xạ năng lượng đặc trưng.

Một tổng quan khoa học đăng trên tạp chí Nature Reviews Materials ghi nhận rằng vật liệu đất hiếm đang mở ra nhiều hướng mới cho công nghệ lượng tử và điện tử nano.

Nhu cầu lớn từ các ngành năng lượng xanh và công nghệ số khiến đất hiếm trở thành tài nguyên không thể thay thế. Xe điện cần lượng nam châm vĩnh cửu lớn. Tua bin gió ngoài khơi cũng phụ thuộc mạnh vào chúng để duy trì hiệu suất ổn định. Công nghệ trí tuệ nhân tạo, thiết bị thông minh và các hệ thống quốc phòng hiện đại đều sử dụng vật liệu đất hiếm ở nhiều vị trí trọng yếu.

Đất hiếm giữ vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghệ và năng lượng hiện đại (Ảnh minh họa: Getty).

Sự mâu thuẫn giữa tên gọi đất hiếm và bản chất phong phú của chúng được giải thích bởi 2 yếu tố: Thứ nhất là sự phân tán về mặt địa chất khiến việc khai thác kinh tế khó khăn. Thứ hai là quá trình tinh chế phức tạp và tốn kém tạo rào cản lớn làm nguồn cung toàn cầu bị thu hẹp.

Nếu trữ lượng tự nhiên là thước đo duy nhất thì đất hiếm không phải là loại tài nguyên hiếm. Điều hiếm ở đây là năng lực khai thác sạch, công nghệ luyện kim tinh vi và vị thế kiểm soát chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh thế giới dịch chuyển sang năng lượng sạch và công nghệ cao, nhóm nguyên tố này ngày càng có ý nghĩa chiến lược.

Nhiều quốc gia đã công bố kế hoạch tăng cường tự chủ đất hiếm. Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc đầu tư mạnh vào tái chế nam châm cũ và phát triển công nghệ tách rửa thế hệ mới. Các nghiên cứu tại Đại học Cambridge và Viện Công nghệ Tokyo cho thấy khả năng thu hồi đất hiếm từ pin cũ và từ thiết bị điện tử thải bỏ đang mở ra hướng giảm phụ thuộc vào khai thác nguyên khai.

Tất cả những nỗ lực này cho thấy đất hiếm không hiếm trong tự nhiên nhưng lại hiếm trong khả năng tiếp cận. Vì vậy chúng được ví như nguồn lực chiến lược định hình tương lai công nghệ toàn cầu.

Hải Yến / Theo: Dân Trí