Lý Bạch 李白 (701-762) tự Thái Bạch 太白, hiệu Thanh Liên cư sĩ 青蓮居士, sinh ở Tứ Xuyên (làng Thanh Liên, huyện Chương Minh, nay là huyện Miện Dương). Quê ông ở Cam Túc (huyện Thiên Thuỷ - tức Lũng Tây ngày xưa). Lý Bạch xuất thân trong một gia đình thương nhân giàu có. Lúc nhỏ học đạo, múa kiếm, học ca múa, lớn lên thích giang hồ ngao du sơn thuỷ, 25 tuổi “chống kiếm viễn du”, đến núi Nga My ngắm trăng, ngâm thơ rồi xuôi Trường Giang qua hồ Động Đình, lên Sơn Tây, Sơn Đông cùng năm người bạn lên núi Thái Sơn “ẩm tửu hàm ca” (uống rượu ca hát), người đời gọi là Trúc khê lục dật. Sau đó được người bạn tiến cử với Đường Minh Hoàng, ông về kinh đô Trường An ba năm, nhưng nhà vua chỉ dùng ông như một “văn nhân ngự dụng” nên bất mãn, bỏ đi ngao du sơn thuỷ.
Ở Uganda, "Rolex" không phải là thương hiệu đồng hồ xa xỉ mà là món ăn quốc dân độc đáo được biến tấu từ sự giao thoa văn hóa giữa bánh Chapati Ấn Độ và trứng cuộn truyền thống. Khởi nguồn là món ăn đường phố giá rẻ dành cho sinh viên vào thập niên 1990, Rolex đã có cuộc lội ngược dòng ngoạn mục để bước vào các nhà hàng sang trọng nhờ sự sáng tạo không giới hạn về hương vị của các thế hệ đầu bếp trẻ.
Nghe đến "Rolex", phần lớn chúng ta sẽ ngay lập tức nghĩ đến những chiếc đồng hồ Thụy Sĩ xa xỉ, biểu tượng của sự giàu sang và đẳng cấp thượng lưu. Thế nhưng, nếu bạn có dịp đặt chân đến Uganda - một quốc gia kỳ lạ và xinh đẹp vùng Đông Phi, định nghĩa này sẽ hoàn toàn bị đảo lộn bởi một trải nghiệm văn hóa ẩm thực đường phố vô cùng độc đáo.
Đến Uganda ăn "đồng hồ hiệu"
Tại xứ sở này, người dân bản địa thường truyền tai nhau một câu nói đùa đầy tự hào: "Chúng tôi không đeo Rolex, chúng tôi ăn Rolex".
Khởi nguồn của Rolex gắn liền với những người lao động Ấn Độ bị thực dân Anh đưa sang để xây dựng tuyến đường sắt Đông Phi. Trong hành trang văn hóa họ mang theo, món bánh mì dẹt truyền thống Chapati đã nhanh chóng bén rễ và trở nên đặc biệt phổ biến ở vùng Busoga, gần biên giới Kenya. Khi người Uganda tiếp nhận món bánh này, họ đã khéo léo biến tấu công thức để lớp vỏ bánh trở nên mềm hơn, trong khi phần rìa bánh lại đạt được độ giòn rụm lý tưởng dưới sức nóng của chiếc chảo gang tròn.
Món ăn định hình phong cách sống mới của giới trẻ Đông Phi
Về mặt ngôn ngữ, cái tên sang chảnh "Rolex" thực chất là một sự chơi chữ đầy ngẫu hứng và thú vị từ cụm từ tiếng Anh "Rolled Eggs" - trứng cuộn. Những đầu bếp đường phố đầu tiên ở Uganda đã đặt lớp trứng chiên béo ngậy lên trên miếng bánh Chapati thơm phức, thêm vào vài nguyên liệu rau củ rồi cuộn tròn lại trước khi trao cho khách. Qua cách phát âm nhanh, tự nhiên của người bản xứ, "Rolled Eggs" dần biến thành "Rolex" từ lúc nào. Sự trùng hợp ngẫu nhiên với thương hiệu đồng hồ xa xỉ bậc nhất thế giới vô tình tạo ra hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ, biến món ăn bình dân thành điểm nhấn khó phai trong cẩm nang du lịch Uganda cho bất cứ ai.
Trải nghiệm món ăn quốc dân độc nhất vô nhị vùng Đông Phi
TỪ ĐƯỜNG PHỐ ĐẾN NHÀ HÀNG
Ban đầu, Rolex chỉ được xem là một món ăn nhanh giá rẻ dành riêng cho tầng lớp công nhân, lao động nghèo ở miền đông Uganda. Bước ngoặt đưa món ăn này bước lên hàng "ngôi sao" ẩm thực là nhờ sinh viên trường Đại học Makerere ở thủ đô Kampala vào thập niên 1990. Với mức giá cực kỳ dễ chịu - chỉ khoảng 20 xu Mỹ cho một khẩu phần phố thị, một chiếc bánh Rolex nóng hổi vừa vặn với túi tiền eo hẹp của sinh viên, lại cung cấp đủ năng lượng cho cả ngày dài học tập. Từ những nhóm khách hàng trẻ tuổi và trung thành ấy, cơn sốt ăn Rolex lan rộng với tốc độ chóng mặt, trở thành một phong cách đường phố không thể thiếu từ nông thôn đến thành thị.
Theo thời gian, món ăn dần không còn bó hẹp trong các khu chợ lụp xụp hay những xe đẩy vỉa hè nghi ngút khói, mà tự tin bước vào không gian của các quán cà phê hiện đại, thậm chí chễm chệ xuất hiện trên thực đơn của những nhà hàng sang trọng tọa lạc trên các tầng thượng lộng gió.
Một trong những người có công lớn trong việc định hình diện mạo hiện đại cho món ăn quốc dân này là Emmanuel Jonathan Okello. Khi quyết định khởi nghiệp lữ hành và ẩm thực, Okello đã nhìn thấy tiềm năng vô hạn của món trứng cuộn từ một chuyến đi thực tế đến Jinja - thị trấn du lịch nổi tiếng nằm gần thượng nguồn sông Nile vĩ đại. Sau khi thưởng thức một chiếc bánh biến tấu có thêm lòng bò chiên, anh nhận ra Rolex sở hữu khả năng đa dụng tuyệt vời. "Chúng ta có thể làm bất cứ điều gì với chiếc Rolex. Thế là tôi ngồi xuống và bắt đầu viết ra mọi thứ có thể cho vào món này", Okello chia sẻ.
Emmanuel Jonathan Okello, người sáng lập thương hiệu "The Rolex Guy"
Thương hiệu "The Rolex Guy" của Okello ra đời từ đó và nhanh chóng gặt hái thành công với hai chi nhánh lớn tại thủ đô Kampala và thành phố Entebbe. Tại đây, Rolex không chỉ giới hạn ở phiên bản truyền thống gồm trứng tráng, bắp cải và cà chua, mà là một thế giới sáng tạo đầy màu sắc với hàng chục sự kết hợp đột phá: từ xúc xích bò, sốt gà bơ, cà ri đậm đà, thịt xông khói áp chảo đến thịt bò xé sợi. Thậm chí anh còn thử nghiệm cả phiên bản Pizza Rolex độc nhất vô nhị. Dù có mức giá cao hơn vỉa hè - với món đắt nhất khoảng 5,50 USD, nhưng sự chỉn chu trong chế biến và không gian trải nghiệm cao cấp đã giúp "The Rolex Guy" trở thành điểm đến định hình phong cách sống mới của giới trẻ bản địa và du khách nước ngoài.
Niềm tự hào ẩm thực Uganda
Sức ảnh hưởng của Rolex lớn đến mức tác giả Jonathan Kabugo đã xuất bản riêng một cuốn sách dạy nấu ăn mang tên "How to Rolex" để giới thiệu các biến thể độc đáo của món ăn này. Đối với người dân Uganda, Rolex không chỉ là một món ăn nhanh tiện lợi, mà nó đại diện cho một làn sóng đổi mới tư duy. Trong bối cảnh ẩm thực truyền thống Uganda thường khá nặng nề với các món thịt nấu sốt ăn kèm nhiều tinh bột như khoai tây hay chuối nướng, Rolex xuất hiện như một giải pháp giải phóng sự sáng tạo, gói gọn mọi tinh hoa dinh dưỡng trong một món ăn cầm tay tiện lợi. Nó mở ra cơ hội khởi nghiệp cho hàng ngàn người trẻ tuổi, giúp họ tự chủ kinh tế chỉ với một chiếc chảo gang và vài nguyên liệu cơ bản.
Giờ đây, làn sóng ăn Rolex đã vượt qua biên giới Uganda để lan tỏa khắp vùng Đông Phi. Có thể dễ dàng bắt gặp những chiếc xe đẩy rực lửa làm món ăn này ở Kenya, Rwanda hay Burundi. Thậm chí tại các nhà hàng cao cấp ở Nam Phi, các đầu bếp danh tiếng như Fathi “Chef Coco” Reinarhz cũng lồng ghép Rolex vào hành trình khám phá ẩm thực châu Phi để giới thiệu cho thực khách toàn cầu.
Vậy việc trùng tên với thương hiệu đồng hồ Thụy Sĩ đắt đỏ có làm khó món ăn này? Theo tác giả Kabugo thì: "Có tới 60 triệu người Uganda và các quốc gia lân cận yêu thích món ăn này cơ mà, làm sao đổi tên được? Tôi nghĩ thương hiệu đồng hồ kia nên cảm thấy tự hào vì cái tên của họ lại được trân trọng và mang lại niềm hạnh phúc ẩm thực to lớn đến thế".
Nếu có dịp du lịch đến Đông Phi, bạn nhất định đừng bỏ qua cơ hội thưởng thức một chiếc bánh Rolex đích thực ngay trên những con phố sôi động của Uganda để cảm nhận trọn vẹn hương vị của cuộc sống nơi đây nhé.
Tiếng trống vang lên trước Hội quán Nghĩa An, khói hương quyện trong nắng sớm và dòng người bắt đầu chuyển động. Lễ Nghinh Ông chính thức bắt đầu.
Mỗi năm, khi rằm tháng Giêng đến gần, Chợ Lớn lại bước vào một nhịp điệu khác. Lễ Nghinh Ông tại Hội quán Nghĩa An không chỉ là nghi thức rước Quan Thánh Đế Quân, mà còn là khoảnh khắc cộng đồng cùng dừng lại vì một niềm tin chung. Giữa dòng người ấy, góc nhìn của Hạnh Hạnh - người lần đầu tham dự mở ra nhiều lớp nghĩa về bản sắc đô thị.
Tiếng trống đầu tiên dội ra từ sân Hội quán Nghĩa An đúng 8 giờ sáng, cắt ngang nhịp xe cộ trên đường Nguyễn Trãi. Cánh cửa gỗ mở ra, khói hương tràn ra khoảng sân trước cổng. Đoàn lân sư rồng vào vị trí, và tượng Quan Thánh Đế Quân được thỉnh ra trong tiếng chiêng trống dồn dập.
Chỉ trong vài phút, trục đường trước hội quán biến thành một dòng người đỏ rực. Người dân đứng kín hai bên, tay cầm nhang, điện thoại giơ cao ghi lại khoảnh khắc thỉnh Ông xuất du. Lễ Nghinh Ông chính thức bắt đầu.
Người dân tập trung trước cửa Hội quán tham gia lễ hội Nghinh ông Quan Thánh Đế Quân tuần du
Hạnh Hạnh có mặt từ 7 giờ. Biết trước một số tuyến đường sẽ cấm xe từ sớm, cô chủ động đi trước một tiếng để tìm vị trí phù hợp. “Trên đường tới không hề tắc, nhưng trước Hội quán đã rất đông rồi”, Hạnh kể. Người đứng kín hai bên cổng, phần lớn là người Hoa trong trang phục truyền thống, tay cầm nhang, chờ thời khắc thỉnh Ông xuất du.
Trái với lo ngại về cảnh đông đúc, khu vực trước hội quán vẫn giữ được trật tự. Người xem đứng thành hàng dọc hai bên đường, nhường lối cho đoàn rước di chuyển. “Mọi người rất văn minh. Ai cũng nhường nhau một khoảng vừa đủ để nghi lễ diễn ra trọn vẹn”, Hạnh nói.
Nghi lễ của niềm tin và ký ức cộng đồng
Lễ Nghinh Ông tại Hội quán Nghĩa An thực chất là nghi thức rước Quan Thánh Đế Quân còn gọi là Quan Công - vị thần được cộng đồng người Hoa tôn kính như biểu tượng của trung nghĩa, chính trực và bảo hộ thương gia. Hội quán do cộng đồng người Triều Châu xây dựng từ đầu thế kỷ XIX, là một trong những thiết chế tín ngưỡng quan trọng nhất của người Hoa ở Chợ Lớn.
Trong tâm thức cộng đồng, Quan Thánh không chỉ là nhân vật lịch sử thời Tam Quốc được thần thánh hóa, mà còn đại diện cho đạo nghĩa, chữ tín và sự bảo hộ trong làm ăn. Bởi vậy, nghi lễ “Nghinh Ông” tức rước Ông đi tuần du mang ý nghĩa cầu phúc cho cả khu vực, như một cách xin thần linh chứng giám và gia hộ cho năm mới.
Tượng Quan Thánh Đế Quân giữa dòng người theo rước
Nghi lễ này nằm trong chuỗi hoạt động Tết Nguyên Tiêu - rằm tháng Giêng, dịp quan trọng bậc nhất trong năm của người Hoa. Nếu Tết Nguyên đán đánh dấu khởi đầu, thì Nguyên Tiêu là thời điểm hoàn tất vòng lễ đầu năm, gửi gắm ước nguyện bình an, mưa thuận gió hòa và công việc hanh thông.
Trình tự nghi lễ diễn ra trang trọng: khai trống, dâng hương, thỉnh tượng Quan Thánh Đế Quân ra kiệu. Khi cánh cửa chính của hội quán mở ra, đám đông gần như lặng đi. Tượng Ông trong sắc đỏ và vàng được nâng lên, đi giữa tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng lân sư và mùi nhang khói quyện trong không khí.
Đoàn rước bắt đầu di chuyển qua các tuyến đường trung tâm Chợ Lớn. Hạnh đi theo trục Nguyễn Trãi - Trần Xuân Hòa rồi tới Trần Hưng Đạo - Phùng Hưng. Hai bên đường, nhiều gia đình đặt bàn hương án nhỏ trước cửa nhà để “đón Ông”. Khi kiệu đi qua, họ chắp tay khấn vái, gửi gắm những ước nguyện đầu năm.
“Đi giữa dòng người ấy, mình không còn cảm giác đang xem một lễ hội nữa, mà như đang bước vào một phần ký ức tập thể của họ”, Hạnh nói.
Đoàn rước kéo dài về đến cổng Hội quán Nghĩa An
Một Chợ Lớn khác dưới góc nhìn người ngoài cuộc
Điều khiến Hạnh ấn tượng không chỉ là quy mô đoàn rước, mà là sự gắn kết cộng đồng. Người tham gia chủ yếu là người Hoa, nhưng lễ hội không hề khép kín mà bất cứ ai cũng có thể đứng xem, đi theo, hay đơn giản là lặng lẽ quan sát.
Sau khi theo đoàn qua các tuyến chính, cô quay lại khu vực đối diện Hội quán để tìm một góc nhìn từ trên cao. Từ đó, cả dòng người hiện ra như một dải lụa đỏ uốn quanh các con phố cũ kỹ của Chợ Lớn. Mái nhà san sát, biển hiệu chữ Hoa, những con hẻm nhỏ tạo nên một phông nền rất khác so với hình dung quen thuộc về Sài Gòn hiện đại.
“Là người Bắc vào Nam, mình từng nghe nhiều về Chợ Lớn, nhưng chỉ khi đứng giữa lễ Nghinh Ông mới thấy rõ nơi này có một nhịp sống văn hóa riêng”, cô chia sẻ.
Không gặp bất kỳ sự cố nào trong suốt buổi sáng, Hạnh cho rằng việc đến sớm là một lưu ý quan trọng nếu muốn trải nghiệm trọn vẹn. Một số tuyến đường sẽ hạn chế phương tiện từ trước giờ khai lễ, vì vậy nếu có ý định tham gia vào năm sau, người xem nên chủ động di chuyển bằng xe máy hoặc gửi xe sớm quanh khu vực lân cận. Trang phục lịch sự, giữ trật tự và tôn trọng không gian tín ngưỡng cũng là điều cần thiết, bởi đây trước hết vẫn là nghi thức tâm linh của cộng đồng địa phương.
Khi tín ngưỡng hòa vào đời sống đô thị
Lễ Nghinh Ông không phải một sự kiện trình diễn cho du khách mà là nghi thức tín ngưỡng sống động của một cộng đồng đã gắn bó với Chợ Lớn hàng trăm năm. Chính vì vậy, trải nghiệm này mang lại cảm giác chân thật hơn nhiều so với những lễ hội được dàn dựng thuần túy cho mục đích tham quan.
Với Hạnh, chuyến đi này mang cho cô cơ hội để nhìn thấy một Sài Gòn khác, nơi các cộng đồng di dân vẫn gìn giữ bản sắc của mình giữa quá trình đô thị hóa mạnh mẽ. Trong làn khói hương mờ ảo trước cổng Hội quán Nghĩa An, truyền thống vẫn mà tiếp tục được thực hành, được chia sẻ và được chứng kiến bởi cả những người ngoài cuộc.
Kiệu Quan Thánh Đế Quân tuần du về đến Hội quán, kết thúc nghi lễ
Khi đoàn rước quay về hội quán, tiếng trống dần lắng xuống. Đám đông tản ra, giao thông được mở lại, Chợ Lớn trở về nhịp thường nhật. Các cửa tiệm mở cửa buôn bán, xe cộ lại nối dài trên đường Nguyễn Trãi. Nhưng dư âm của buổi sáng vẫn còn đó, như một lớp ký ức mỏng phủ lên những con phố cũ.
Ngày 17/5 hàng năm là ngày thế giới lên tiếng chống lại nạn kỳ thị và phân biệt đối xử với người thuộc cộng đồng LGBT bằng nhiều hành động ý nghĩa.
Trước khi được Liên Hợp Quốc công nhận, trong một thời gian dài ở Đức, ngày 17/5 được xem là Gay Day và được viết dưới dạng 17/5. Ngày này được kỷ niệm một cách không chính thức dựa theo Bộ luật hình sự 175 quy định quy tắc đối xử với những người đồng tính. Một sự kiện khác ý nghĩa không kém là vào ngày 17/5/1990, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã loại bỏ đồng tính luyến ái ra khỏi danh sách bệnh tâm thần. Điều này là tín hiệu đáng mừng cho cộng đồng LGBT trên toàn thế giới.
Dù đã có nhiều hoạt động ủng hộ LGBT từ trước đó nhưng mãi đến năm 2014, với nỗ lực không ngừng của 24.000 cá nhân và các tổ chức về LGBT lớn như Hiệp hội đồng tính nữ và đồng tính nữ quốc tế ILGA, Ủy ban Nhân quyền Đồng tính và Đồng tính Quốc tế (IGLHRC), Hội nghị Thế giới của những người Do Thái LGBT và Liên minh Đồng tính nữ châu Phi, ngày 17/5 mới chính thức trở thành Ngày Quốc tế chống kỳ thị, phân biệt đối xử với người đồng tính, song tính và chuyển giới (LGBT) – IDAHOT (International Day Against Homophobia and Transphobia) được Liên Hợp Quốc thông qua.
Ngày Quốc tế chống kì thị LGBT đã được chính thức công nhận tại các nước như Canada, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Bỉ, Anh, Mexico, Costa Rica, Croatia, Hà Lan, Pháp, Luxembourg, Venezuela và Liên minh châu Âu EU. Ủy ban IDAHOT được hình thành ở nhiều nước để tổ chức các hoạt động hưởng ứng sự kiện này.
(Ảnh: Thomas Hawk)
Mục đích, ý nghĩa của ngày IDAHOT
Mục đích chính của ngày IDAHOT là nhằm giúp nâng cao nhận thức của xã hội về nạn bạo lực, kỳ thị, phân biệt đối xử với cộng đồng LGBT trên phạm vi toàn cầu. Từ đó, sự kiện ngày 17/5 là tiền đề để tổ chức nhiều hoạt động vì LGBT với mong muốn thay đổi cách nhìn của xã hội và tác động đến các nhà hoạch định chính sách. Cách thức hưởng ứng ngày IDAHOT ở các nước có sự đa dạng để phù hợp với văn hóa, tôn giáo và xã hội của mỗi quốc gia. Năm 2013, sự kiện IDAHOT đã được tổ chức tại gần 120 quốc gia ở tất cả châu lục trên thế giới, trong đó hoạt động mạnh mẽ ở châu Âu và châu mỹ Latinh.
Những nhà hoạt động xã hội đã nhận xét tích cực về tác động và ý nghĩa của ngày IDAHOT đối với cộng đồng LGBT toàn cầu. Một nhà hoạt động người Sri Lanka chia sẻ: “Sự công nhận rộng rãi ngày IDAHOT cho phép các tổ chức tận dụng các chính sách hỗ trợ. Dựa trên sự công nhận của Chính phủ phương Tây, tất cả các Đại sự quán ở đây đã giơ cao lá cờ cầu vồng vào ngày 17/5 hằng năm”. Một nhà hoạt động khác ở Trung Quốc cho biết: “Ngày 17/5 là thời điểm duy nhất chúng ta, những người từ các tổ chức khác nhau ở nhiều quốc gia, cùng hành động vì một mục đích chung. Chúng ta có thể dành nhiều thời gian để nói về việc phải làm một điều gì đó, nhưng ngày 17/5 là thời điểm chúng ta hiện thực hóa chúng”.
(Ảnh: Stocksy)
Các hoạt động hưởng ứng ngày IDAHOT trên thế giới
Nhìn chung, tính chất của các hoạt động về ngày IDAHOT ở các nước trên thế giới đều có chung hình thức là diễu hành, tuần hành và lễ hội. Ở Cuba, Mariela Castro, con gái của Chủ tịch Cuba Raul Castro là người hoạt động tích cực nhằm bảo vệ cho những người LGBT trong nhiều năm qua. Bắt đầu từ năm 2013, Mariela Castro đã dẫn đầu một cuộc diễu hành đường phố với quy mô lớn hưởng ứng ngày 17/5. Cũng vào năm này, tại Chile, 50.000 người đã xuống đường kỷ niệm ngày dành cho LGBT.
Bà Mariela Castro tích cực tham gia nhiều hoạt động vì cộng đồng LGBT ở Cuba. Mariela cũng là người khởi xướng cuộc diễu hành đường phố quy mô lớn hưởng ứng ngày 17/5 tại quốc gia này. (Ảnh: Michael Key/Washington Blade)
Những người thuộc cộng đồng LGBT tham gia cuộc diễu hành ở Cuba năm 2013. (Ảnh: Rosalino Ramos/HBO)
Ngày 17/5 cũng được kỷ niệm thông qua các lễ hội âm nhạc, các sự kiện văn hóa nghệ thuật. Những nhà hoạt động người Bangladesh đã tổ chức lễ hội âm nhạc Love music Hate homophobia năm 2013. Ở Albania, nhiều người đã xuống phố tham gia đạp xe qua các đường phố của thủ đô Tirana trong hai năm 2012 và 2013. Năm 2013 được xem là “năm của LGBT” khi có nhiều hoạt động, sự kiện lớn diễn ra trên thế giới. Trong đó, sự kiện Global rainbow flashmob được tổ chức ở 100 thành phố từ 50 quốc gia.
Diễu hành tại New York năm 2013 (Ảnh: Mashable)
Hòa mình vào làn sóng ủng hộ LGBT trên thế giới, cộng đồng LGBT ở Việt Nam đã có những sự kiện thú vị, ý nghĩa trong ngày 17/5. Trong đó, có thể kể đến sự kiện BUBU Town (Vùng đất tự do và sáng tạo) tại Hà Nội và sự kiện Đón cầu vồng tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2015.
Bên cạnh đó, tháng 6 hàng năm, cộng đồng LGBT Việt Nam với sự giúp đỡ của nhiều tổ chức liên quan đã thực hiện thành công sự kiện Viet Pride với quy mô trên cả nước bắt đầu từ năm 2012. Đây là sự kiện có quy mô lớn nhất và ý nghĩa nhất với những người LGBT. Thành công của những hoạt động trên đã thu hút sự chú ý của các nhà lãnh đạo, nhà hoạch định chính sách và truyền thông nhằm hướng mọi người quan tâm đến vấn đề bạo lực, phân biệt đối xử và những khó khăn khác mà người đồng tính, song tính và chuyển giới phải đối mặt.
Sự kiện Viet Pride 2015 với chủ đề Tung cánh nhằm kỷ niệm sự kiện Quốc hội Việt Nam chính thức thừa nhận quyền chuyển đổi giới tính. (Ảnh: Viet Pride 2015)
Thùy Dung (Nguồn: Tạp chí Phái đẹp ELLE/ Tổng hợp)
Đỗ Phủ 杜甫 (12/2/712 - 770) tự Tử Mỹ 子美, hiệu Thảo Đường 草堂, Thiếu Lăng dã lão 少陵野老, người đời sau gọi là Đỗ Thiếu Lăng, Đỗ Lăng tẩu, Đỗ công bộ hay còn gọi là Lão Đỗ để phân biệt với Tiểu Đỗ là Đỗ Mục. Ông sinh ra và lớn lên trong một gia đình quan lại lâu đời ở huyện Củng, nay thuộc tỉnh Hà Nam. Ông nội là Đỗ Thẩm Ngôn, một nhà thơ nổi tiếng thời Sơ Đường. Cha là Đỗ Nhàn, có làm quan.
Theo CNN, cách đây hai năm, tàu chở hàng Ursa Major của Nga đã xảy ra hàng loạt vụ nổ và chìm trong hoàn cảnh bí ẩn, cách bờ biển Tây Ban Nha khoảng 96 km.
Tàu Ursa Major di chuyển qua vùng biển Bồ Đào Nha hồi tháng 12/2024. Ảnh: Không quân Bồ Đào Nha
Bí ẩn vụ tàu Nga chìm khi chở "hàng hóa tuyệt mật" ở Địa Trung Hải
Số phận bất thường của tàu Ursa Major vẫn là điều bí mật kể từ khi chìm ngày 23/12/2024. Nhưng theo điều tra của CNN, vụ việc có thể đánh dấu động thái can thiệp hiếm hoi và rủi ro cao của quân đội phương Tây nhằm ngăn Nga chuyển giao công nghệ hạt nhân nâng cấp cho Triều Tiên. Con tàu Ursa Major rời cảng chỉ hai tháng sau khi Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong Un điều quân hỗ trợ chiến dịch quân sự đặc biệt của Moskva tại Ukraine.
Hàng loạt hoạt động quân sự gần đây quanh xác tàu càng làm dấy lên nghi vấn về hàng hóa và điểm đến của con tàu. Theo dữ liệu bay công khai, máy bay đánh hơi hạt nhân của Mỹ đã bay qua khu vực xác tàu hai lần trong năm qua. Một nguồn tin nắm rõ cuộc điều tra của Tây Ban Nha cho biết xác tàu cũng bị một tàu nghi là gián điệp Nga tiếp cận một tuần sau khi chìm và sau đó xảy ra thêm bốn vụ nổ.
Chính phủ Tây Ban Nha hầu như không công bố thông tin, chỉ đưa ra tuyên bố ngày 23/2/2025 sau sức ép từ phe đối lập. Chính phủ nước này xác nhận thuyền trưởng người Nga nói với điều tra viên Tây Ban Nha rằng tàu Ursa Major chở các bộ phận của hai lò phản ứng hạt nhân tương tự loại dùng trên tàu ngầm, đồng thời không chắc chúng có chứa nhiên liệu hạt nhân hay không.
Diễn biến khiến tàu Ursa Major chìm xuống đáy Địa Trung Hải vẫn chưa được làm rõ. Theo nguồn tin nắm nội dung cuộc điều tra Tây Ban Nha, sự việc có thể liên quan tới việc sử dụng một loại ngư lôi hiếm nhằm xuyên thủng thân tàu. Vụ việc xảy ra trong những tuần cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Joe Biden, khi chiến sự Ukraine diễn biến có lợi cho Nga và Mỹ muốn tránh leo thang trực tiếp với Nga.
Kỳ 1: Diễn biến sự cố
Tàu Ursa Major (còn được gọi là Sparta 3) từng tham gia chiến dịch quân sự của Nga tại Syria để sơ tán thiết bị quân sự Nga. Ngày 2/12/2024, tàu này cập cảng nhiên liệu Ust-Luga ở vịnh Phần Lan trước khi di chuyển tới khu bốc dỡ container ở cảng St. Petersburg. Theo hồ sơ công khai, tàu rời cảng ngày 11/12/2024 để tới Vladivostok ở Viễn Đông Nga, chở hai “nắp hố ga” cỡ lớn, 129 container rỗng và hai cần cẩu Liebherr lớn.
Trước đó, tháng 10/2024, chủ sở hữu tàu là công ty liên kết nhà nước Oboronlogistics thông báo các tàu được cấp phép vận chuyển vật liệu hạt nhân. Video tua nhanh quá trình chất hàng tại Ust-Luga mà CNN phân tích cho thấy các container được đưa vào khoang tàu, để lại khoảng trống phía dưới vị trí đặt các “nắp hố ga” sau đó.
Con tàu đi dọc bờ biển Pháp rồi bị máy bay và tàu Hải quân Bồ Đào Nha theo dõi khi đi qua vùng biển nước này. Theo Hải quân Bồ Đào Nha, hai tàu quân sự Nga Ivan Gren và Aleksandr Otrakovsky hộ tống con tàu này. Sáng 22/12/2024, phía Bồ Đào Nha ngừng theo dõi.
Hình ảnh tàu Ursa Major bị nghiêng trên mặt nước. Ảnh chụp màn hình: CNN
Khoảng bốn giờ sau, khi ở vùng biển Tây Ban Nha, tàu Ursa Major giảm tốc mạnh khiến lực lượng cứu hộ Tây Ban Nha liên lạc kiểm tra tình trạng khẩn cấp. Theo điều tra của chính quyền hàng hải địa phương tại cảng Cartagena, thủy thủ đoàn trả lời rằng tàu vẫn ổn.
Tuy nhiên khoảng 24 giờ sau, tàu Ursa Major đổi hướng đột ngột và lúc 11h53 ngày 23/12/2024 phát tín hiệu cầu cứu khẩn cấp. Cuộc điều tra cho biết ba vụ nổ xảy ra bên mạn phải, có khả năng gần phòng máy, khiến hai thủy thủ thiệt mạng. Sau đó tàu nghiêng mạnh và mất khả năng di chuyển.
14 thành viên thủy thủ đoàn sống sót rời tàu bằng xuồng cứu sinh và được tàu cứu hộ Salvamar Draco của Tây Ban Nha tiếp nhận. Lúc 19h27, một tàu quân sự Tây Ban Nha tới hỗ trợ. Nhưng nửa giờ sau, tàu quân sự Nga Ivan Gren yêu cầu các tàu khác giữ khoảng cách hai hải lý và sau đó đề nghị trao trả ngay các thủy thủ được cứu.
Cơ quan cứu hộ hàng hải Tây Ban Nha khẳng định phải tiến hành hoạt động cứu nạn và điều trực thăng tới kiểm tra người sống sót. Một video cho thấy nhân viên cứu hộ cố vào phòng máy nhưng thấy cửa bị niêm phong. Người này kiểm tra khu sinh hoạt của thủy thủ đoàn và nhìn vào các container, phát hiện hai container chứa rác, lưới đánh cá và thiết bị khác.
Theo nguồn tin nắm cuộc điều tra, tàu Ursa Major khi đó vẫn ổn định và khó có khả năng chìm ngay. Nhưng lúc 21h50, tàu Ivan Gren bắn nhiều pháo sáng đỏ lên hiện trường và sau đó xảy ra bốn vụ nổ. Mạng lưới Địa chấn Quốc gia Tây Ban Nha ghi nhận bốn tín hiệu địa chấn tương tự đúng thời điểm và khu vực đó, có dạng giống thủy lôi hoặc vụ nổ khai thác đá trên mặt đất.
Tới 23h10, tàu Ursa Major được xác nhận đã chìm. 14 thủy thủ Nga sống sót được đưa vào cảng Cartagena, bị cảnh sát và điều tra viên Tây Ban Nha thẩm vấn. Theo tuyên bố của chính phủ Tây Ban Nha gửi phe đối lập, thuyền trưởng Nga tỏ ra ngần ngại khi nói về hàng hóa trên tàu do lo ngại cho an toàn cá nhân.
Theo tuyên bố, thuyền trưởng bị gây sức ép để giải thích rõ ông muốn nói gì với cụm từ “nắp hố ga”, vốn là tên hàng hóa ghi trong hồ sơ tàu. Cuối cùng ông thừa nhận đó là các bộ phận của hai lò phản ứng hạt nhân tương tự loại dùng trên tàu ngầm. Theo lời khai chưa thể xác minh, chúng không chứa nhiên liệu hạt nhân.
Nguồn tin nắm rõ cuộc điều tra cho biết thuyền trưởng Nga tên Igor Anisimov cho rằng tàu sẽ được chuyển hướng tới cảng Rason của Triều Tiên để giao hai lò phản ứng. Cuộc điều tra của Tây Ban Nha đặt câu hỏi về hành trình vòng quanh thế giới để vận chuyển hai cần cẩu, 100 container rỗng và hai “nắp hố ga” lớn từ một cảng của Nga tới một cảng khác cũng của Nga, dù nước này có mạng lưới đường sắt rộng khắp. Điều tra cho rằng hai cần cẩu được đưa lên tàu nhằm hỗ trợ dỡ loại hàng hóa nhạy cảm khi tới Rason.
Thủy thủ đoàn được đưa về Nga vài ngày sau đó. Bốn ngày sau vụ chìm tàu, Oboronlogistics gọi đây là vụ tấn công khủng bố có chủ đích và cho biết có ba vụ nổ. Công ty này nói một lỗ thủng kích thước 50 x 50 cm được phát hiện trên thân tàu, phần kim loại cong vào trong. “Boong tàu đầy mảnh đạn”, tuyên bố cho biết.
Một tuần sau, theo nguồn tin nắm cuộc điều tra, quân đội Nga quay lại hiện trường. Tàu Yantar (chính thức được mô tả là tàu nghiên cứu Nga nhưng bị cáo buộc làm gián điệp và gây gián đoạn tại vùng biển NATO) neo phía trên xác tàu Ursa Major suốt năm ngày trước khi xuất hiện thêm bốn vụ nổ, có thể nhằm vào phần còn lại của con tàu dưới đáy biển.
Dữ liệu theo dõi hàng hải từ công ty tình báo thương mại Kpler cho thấy tàu Yantar hiện diện trong khu vực hồi tháng 1/2024, neo tại Ai Cập rồi Algeria, sau đó phát tín hiệu vị trí cách vị trí cuối cùng của tàu Ursa Major khoảng 20 km ngày 15/1/2025.
Còn tiếp: Bí ẩn vụ tàu Nga chìm khi chở "hàng hóa tuyệt mật" ở Địa Trung Hải (Kỳ cuối): Bằng chứng quan trọng
Chỉ có hai quốc gia trên thế giới sở hữu máy bay “Ngày tận thế” – những trung tâm chỉ huy bay có thể hoạt động trong kịch bản chiến tranh hạt nhân. Giữa Nga và Mỹ, đâu là bên nắm ưu thế về công nghệ, khả năng sống sót và điều hành tác chiến?
Máy bay E-4B "Nightwatch" còn được biết đến với biệt danh "máy bay ngày tận thế" đóng vai trò như một "Lầu Năm Góc bay" trong trường hợp khẩn cấp quốc gia. Justin Oakes/Không quân Hoa Kỳ
Máy bay "Ngày tận thế" của Mỹ
Mới đây, một máy bay chỉ huy chiến lược – thường được gọi là “máy bay Ngày tận thế” của Mỹ – được phát hiện bay tuần tra quanh một căn cứ không quân quan trọng tại bang Nebraska.
Theo tờ Daily Mail, máy bay cất cánh lúc 10h17 ngày 6/4 (giờ địa phương), thực hiện ít nhất sáu vòng bay quanh khu vực trước khi hạ cánh trở lại căn cứ.
Động thái này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị gia tăng, khi Tổng thống Donald Trump đưa ra thời hạn yêu cầu Iran chấp nhận kế hoạch hòa bình do Mỹ đề xuất, đồng thời mở lại eo biển Hormuz. Mỹ cảnh báo sẽ tiến hành các biện pháp quân sự nhằm vào hạ tầng trọng yếu của Iran nếu yêu cầu không được đáp ứng.
Các máy bay “Ngày tận thế” của Mỹ thường thuộc hai dòng chính là Boeing E-4B Nightwatch hoặc Boeing E-6B Mercury. Đây là những phương tiện đặc biệt, được thiết kế để duy trì khả năng chỉ huy và kiểm soát của chính phủ Mỹ trong các tình huống khẩn cấp nghiêm trọng, đặc biệt là kịch bản chiến tranh hạt nhân.
Trong trường hợp xảy ra tấn công hạt nhân khiến hệ thống chỉ huy – kiểm soát dưới mặt đất bị tê liệt, các máy bay này sẽ đóng vai trò trung tâm điều hành trên không.
Từ đây, Tổng thống và giới lãnh đạo quân sự có thể tiếp tục chỉ đạo lực lượng vũ trang, bảo đảm duy trì quyền kiểm soát chiến lược. Máy bay được gia cố để chống chịu xung điện từ (EMP) – yếu tố có thể làm tê liệt hệ thống điện tử trên diện rộng sau một vụ nổ hạt nhân.
Về năng lực kỹ thuật, các máy bay “Ngày tận thế” được trang bị hệ thống liên lạc đặc biệt, cho phép kết nối trực tiếp với tàu ngầm hạt nhân, máy bay ném bom chiến lược và các đơn vị tên lửa. Nhờ đó, mệnh lệnh chỉ huy vẫn có thể được truyền đi trong mọi tình huống khủng hoảng.
Mỗi máy bay có thể chở tối đa 112 người, tầm bay hơn 7.000 dặm, được trang bị lớp bảo vệ chống phóng xạ, cùng hệ thống 67 ăng-ten, chảo vệ tinh và nhiều thiết bị công nghệ cao.
Theo số liệu từ Không quân Mỹ, chi phí chế tạo mỗi máy bay loại này vào khoảng 223,2 triệu USD, tương đương gần 6.000 tỷ đồng.
Máy bay "Ngày tận thế" của Nga
Hiện nay, trên thế giới chỉ có hai quốc gia sở hữu máy bay "Ngày tận thế” là Mỹ và Nga. Trong đó, phiên bản của Nga được thiết kế chuyên biệt để phục vụ Tổng thống Vladimir Putin cùng các quan chức cấp cao trong những tình huống khẩn cấp, đặc biệt là kịch bản chiến tranh hạt nhân.
Theo Euronews, máy bay "Ngày tận thế” của Nga là dòng Ilyushin Il-80 là phiên bản cải tiến từ máy bay chở khách và vận tải Il-86 do Tập đoàn Ilyushin phát triển. Dù có kích thước lớn, máy bay gần như không được trang bị cửa sổ (ngoại trừ buồng lái), nhằm tăng cường khả năng bảo vệ trước các điều kiện khí quyển khắc nghiệt hoặc tác động từ vụ nổ hạt nhân.
Bên trong Il-80 là một sở chỉ huy trên không hoàn chỉnh, tích hợp hệ thống thông tin liên lạc đặc biệt đặt trong cấu trúc mái vòm trên thân máy bay. Hệ thống này được cho là có khả năng chống chịu các xung điện từ (EMP), qua đó đảm bảo duy trì liên lạc trong môi trường tác chiến khắc nghiệt.
Trong kịch bản chiến tranh hạt nhân, máy bay Il-80 đóng vai trò duy trì chuỗi chỉ huy chiến lược, cho phép Nga thực hiện các mệnh lệnh quân sự, bao gồm cả đòn đáp trả hạt nhân hoặc điều phối lực lượng trên mặt đất. Đáng chú ý, máy bay có khả năng tiếp nhiên liệu trên không, giúp kéo dài thời gian hoạt động liên tục.
Tháng 7/2021, Nga đã khởi động chương trình phát triển thế hệ máy bay "Ngày tận thế” mới.
Theo RIA Novosti, mẫu máy bay này được xây dựng trên nền tảng Ilyushin Il-96-400M. Với các cải tiến công nghệ, phiên bản mới được kỳ vọng có tầm bay xa hơn, khả năng tiếp nhiên liệu trên không và đặc biệt có thể duy trì liên lạc với tàu ngầm trong phạm vi lên tới 6.000 km.
Hiện Không có số liệu công khai cụ thể về chi phí chế tạo mỗi chiếc máy bay "Ngày tận thế" của Nga, do đây là dự án quân sự tối mật.
So sánh máy bay "Ngày tận thế" của Nga và Mỹ
Điểm tương đồng lớn nhất giữa hai hệ thống là vai trò duy trì chuỗi chỉ huy trong trường hợp hệ thống dưới mặt đất bị tê liệt. Tuy nhiên, cách thức triển khai có sự khác biệt:
Máy bay Mỹ được trang bị hệ thống liên lạc cực kỳ phức tạp, với 67 ăng-ten và chảo vệ tinh, cho phép kết nối trực tiếp với tàu ngầm hạt nhân, máy bay ném bom chiến lược và lực lượng tên lửa. Đây là mạng lưới chỉ huy đa tầng, đảm bảo mệnh lệnh được truyền đi tức thời trong mọi kịch bản.
Máy bay Nga cũng sở hữu hệ thống liên lạc đặc biệt đặt trong mái vòm trên thân, có khả năng chống xung điện từ (EMP). Phiên bản thế hệ mới dựa trên Ilyushin Il-96-400M thậm chí được kỳ vọng có thể liên lạc với tàu ngầm trong phạm vi tới 6.000 km.
Ảnh minh hoạ AI.
Khả năng sống sót và bảo vệ: Nga có xu hướng ưu tiên tối đa yếu tố bảo vệ vật lý. Il-80 gần như không có cửa sổ (ngoại trừ buồng lái), nhằm hạn chế rủi ro từ sóng xung kích, bức xạ và điều kiện khí quyển khắc nghiệt sau một vụ nổ hạt nhân.
Trong khi đó, máy bay Mỹ được gia cố bằng các lớp bảo vệ chống phóng xạ và chống EMP, nhưng vẫn giữ cấu trúc gần với máy bay thương mại cải tiến. Cách tiếp cận của Mỹ thiên về tích hợp công nghệ và khả năng vận hành linh hoạt hơn là “đóng kín” tuyệt đối như Nga.
Tầm hoạt động và khả năng duy trì trên không: Máy bay Mỹ có tầm bay hơn 7.000 dặm (khoảng 11.000 km), hoạt động liên tục trong thời gian dài nhờ khả năng tiếp nhiên liệu trên không.
Máy bay Nga cũng có khả năng tiếp nhiên liệu trên không, nhưng thông số chi tiết ít được công bố. Tuy nhiên, thế hệ mới Il-96-400M được kỳ vọng sẽ cải thiện đáng kể tầm bay và thời gian hoạt động.
"Máy bay Ngày tận thế" IL-80của Nga.
Quy mô và chi phí: Theo dữ liệu từ Không quân Mỹ, mỗi chiếc máy bay “Ngày tận thế” có giá khoảng 223,2 triệu USD. Mỹ duy trì nhiều nền tảng khác nhau (E-4B và E-6B), tạo thành hệ sinh thái chỉ huy đa lớp.
Ngược lại, Nga hiện vận hành khoảng 4 máy bay Il-80, số lượng ít hơn, nhưng tập trung vào vai trò phục vụ trực tiếp cho Tổng thống Vladimir Putin và bộ máy chỉ huy cấp cao. Và giá mỗi chiếc máy bay "Ngày tận thế" của Nga không được công bố do bảo mật quân sự.
Như vậy, có thể thấy, Mỹ và Nga cùng theo đuổi mục tiêu duy trì năng lực chỉ huy trong kịch bản tồi tệ nhất, nhưng lựa chọn hai hướng tiếp cận khác nhau.
Mỹ xây dựng một hệ thống linh hoạt, đa nền tảng, nhấn mạnh kết nối và điều phối lực lượng toàn cầu. Trong khi đó, Nga tập trung vào khả năng sống sót và bảo vệ tối đa, biến máy bay thành một “boongke bay” dành cho lãnh đạo cấp cao.
Sự khác biệt này phản ánh rõ nét tư duy chiến lược và học thuyết quân sự của hai cường quốc quân sự hàng đầu thế giới.
