Đến giữa thế kỷ XIX, dân số Trung Quốc đã vượt mốc 400 triệu người. Đây là nguồn lao động khổng lồ, góp phần duy trì nền nông nghiệp và kinh tế của đế quốc Đại Thanh.Dân số Trung Quốc bắt đầu tăng mạnh kể từ thời Khang Hi.
Nhìn lại dòng chảy lịch sử, một trong những điều đáng kinh ngạc là quy mô dân số Trung Quốc ngày nay đã lên tới khoảng 1,4 tỷ người. Nếu so sánh với thời Khang Hi, cách đây hơn 300 năm, dân số Trung Quốc khi ấy chỉ ở mức vài chục triệu người. Trong những thế kỷ tiếp theo, dân số Trung Quốc tăng trưởng với tốc độ chưa từng có, từ khoảng 70 triệu người lên tới gần 400 triệu người vào cuối thời nhà Thanh.
Vậy điều gì đã tạo nên bước nhảy vọt về dân số ấy? Đằng sau những con số tưởng chừng khó tin là sự kết hợp của nhiều yếu tố, từ môi trường hòa bình, chính sách thuế khóa, tiến bộ nông nghiệp cho đến quan niệm sinh con nối dõi đã ăn sâu trong xã hội truyền thống.
Theo một số thống kê lịch sử, vào khoảng năm 1700, dưới thời Khang Hi, dân số Trung Quốc được ước tính vào khoảng 20 triệu người. Tuy nhiên, những con số này cần được xem xét thận trọng bởi phương pháp thống kê dân số thời phong kiến chưa hoàn chỉnh, phạm vi quản lý và cách ghi nhận hộ khẩu cũng có nhiều hạn chế.
Đến năm Càn Long thứ 6 (1741), dân số được thống kê đã tăng lên khoảng 143 triệu người. Chỉ trong hơn 40 năm, con số này tăng gấp nhiều lần, tạo nên một trong những giai đoạn bùng nổ dân số đáng chú ý nhất lịch sử Trung Quốc.
Đà tăng trưởng không dừng lại khi Càn Long lên ngôi. Đến cuối thế kỷ XVIII, dân số nhà Thanh đã tiến sát mốc 300 triệu người. Sang thế kỷ XIX, con số này tiếp tục tăng và vượt ngưỡng 400 triệu người vào khoảng giữa thế kỷ, trước khi những biến động lớn trong giai đoạn cuối triều đại làm thay đổi tình hình.
Những con số ấy phản ánh một quá trình biến đổi sâu sắc của xã hội Trung Quốc. Vậy đâu là những nguyên nhân chính?
Hơn một thế kỷ tương đối ổn định tạo nền tảng cho dân số tăng trưởng
Một trong những yếu tố quan trọng nhất là tình hình chính trị và xã hội tương đối ổn định trong thời kỳ đầu và giữa nhà Thanh.
Sau khi Khang Hi lên ngôi, triều đình từng bước củng cố quyền lực, dẹp bỏ các cuộc nổi loạn lớn và mở rộng phạm vi kiểm soát. Tiếp đó, dưới thời Ung Chính và Càn Long, bộ máy cai trị được duy trì tương đối ổn định, tạo điều kiện để sản xuất nông nghiệp và đời sống dân chúng phục hồi.
Trong suốt thời kỳ này, Trung Quốc vẫn xảy ra chiến tranh, xung đột ở biên giới và những cuộc nổi dậy tại một số địa phương. Tuy nhiên, so với giai đoạn cuối Minh và những năm đầu Thanh, nhiều khu vực rộng lớn đã trải qua thời gian dài ít chịu tác động của chiến tranh quy mô lớn.
Khi chiến tranh giảm bớt, người dân có điều kiện quay trở lại sản xuất, khai hoang và xây dựng cuộc sống. Ruộng đất được canh tác ổn định hơn, hoạt động lưu thông hàng hóa phát triển, nguồn cung lương thực dần được cải thiện.
Đối với một xã hội nông nghiệp như Trung Quốc thời bấy giờ, điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chiến tranh không chỉ trực tiếp cướp đi sinh mạng con người mà còn phá hủy mùa màng, làm gián đoạn sản xuất, gây đói kém và dịch bệnh. Ngược lại, môi trường tương đối hòa bình giúp giảm tỷ lệ tử vong và tạo điều kiện để các gia đình sinh con, nuôi dưỡng thế hệ tiếp theo.
Thời Càn Long thường được xem là giai đoạn đỉnh cao của nhà Thanh. Ông trị vì trên thực tế trong khoảng 60 năm, từ năm 1735 đến năm 1796. Dưới triều đại này, kinh tế và dân số tiếp tục phát triển, lãnh thổ đế quốc được mở rộng và bộ máy nhà nước duy trì được sức mạnh đáng kể.
Tuy nhiên, không nên cho rằng nhà Thanh có một thời kỳ hòa bình tuyệt đối kéo dài hơn 100 năm. Những cuộc chiến tranh ở biên giới, các cuộc nổi dậy và tình trạng bất ổn địa phương vẫn diễn ra. Điều quan trọng là trong một khoảng thời gian dài, nhiều vùng đông dân cư của Trung Quốc có điều kiện phục hồi và phát triển sản xuất, tạo nền tảng cho sự gia tăng dân số.
Chính sách thuế khóa góp phần khuyến khích sinh con
Bên cạnh yếu tố ổn định xã hội, chính sách thuế khóa của nhà Thanh cũng có ảnh hưởng đáng kể đến sự gia tăng dân số.
Chính sách thuế khóa của nhà Thanh cũng có ảnh hưởng đáng kể đến sự gia tăng dân số
Trước đây, thuế đinh là một khoản thuế đánh vào nam giới trưởng thành hoặc số nhân khẩu thuộc diện chịu thuế. Trong xã hội nông nghiệp, việc gia đình có thêm con trai đôi khi đồng nghĩa với nghĩa vụ thuế khóa tăng lên khi người con trưởng thành. Điều này tạo thêm gánh nặng cho những hộ gia đình vốn đã phải đối mặt với nhiều khó khăn kinh tế.
Dưới thời Khang Hi, triều đình bắt đầu thực hiện chính sách được biết đến với tên gọi "Thịnh thế tư đinh, vĩnh bất gia phú", có nghĩa là dân số tăng thêm nhưng không tăng thêm thuế đinh. Chính sách này được triển khai từ năm 1712, lấy số nhân khẩu được thống kê vào thời điểm đó làm cơ sở để cố định khoản thuế đinh, không tiếp tục tăng thuế theo số người sinh thêm.
Đến thời Ung Chính, triều đình tiếp tục cải cách bằng việc thực hiện chính sách "摊丁入亩" (than đinh nhập mẫu), tức gộp thuế đinh vào thuế ruộng đất. Theo đó, khoản thuế vốn được tính theo nhân khẩu được chuyển sang phân bổ dựa trên diện tích và quyền sở hữu đất đai.
Cải cách này được triển khai trên phạm vi ngày càng rộng, giúp thay đổi căn bản phương thức thu thuế truyền thống. Đối với nhiều hộ nông dân, việc không phải chịu thêm thuế đinh khi gia đình có thêm thành viên đã giúp giảm bớt một phần áp lực kinh tế.
Chính sách trên không trực tiếp quy định hay bắt buộc người dân phải sinh thêm con. Tuy nhiên, nó loại bỏ một trong những yếu tố khiến các gia đình phải cân nhắc về gánh nặng thuế khóa khi có thêm nhân khẩu. Kết hợp với điều kiện kinh tế và xã hội ổn định hơn, đây được xem là một trong những yếu tố góp phần thúc đẩy dân số tăng nhanh.
Dẫu vậy, cũng cần lưu ý rằng việc gộp thuế đinh vào thuế ruộng đất không có nghĩa người dân hoàn toàn được miễn thuế khi sinh thêm con. Các khoản thuế khác vẫn tồn tại và gánh nặng tài chính của mỗi gia đình còn phụ thuộc vào tình trạng ruộng đất, địa phương và cách thực thi chính sách.
Khoai lang, ngô và những loại cây trồng mới thay đổi sản xuất nông nghiệp
Một nguyên nhân quan trọng khác nằm ở sự phát triển của nông nghiệp, đặc biệt là việc phổ biến những loại cây trồng mới có nguồn gốc từ châu Mỹ.
Từ thời Minh, thông qua các tuyến giao thương đường biển, nhiều loại cây trồng mới như ngô, khoai lang và khoai tây đã được đưa vào Trung Quốc. Những loại cây này dần được phổ biến rộng rãi trong thời nhà Thanh, góp phần làm thay đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp.
Trong đó, khoai lang là một trong những loại cây có ảnh hưởng đáng kể. Loại cây này có khả năng thích nghi với nhiều điều kiện thổ nhưỡng, có thể phát triển ở những vùng đất không thực sự thích hợp để trồng lúa nước hoặc lúa mì. Người dân có thể trồng khoai lang trên đất đồi, đất khô và nhiều khu vực có điều kiện canh tác hạn chế.
Một ưu điểm khác của khoai lang là khả năng cho sản lượng tương đối cao. Củ khoai có thể được sử dụng làm lương thực, giúp bổ sung nguồn thực phẩm cho các gia đình, đặc biệt trong những thời điểm mùa màng thất bát.
Ngô cũng có vai trò quan trọng. Loại cây này có thể trồng ở vùng núi, sườn dốc và những khu vực khó phát triển lúa nước. Nhờ khả năng thích nghi rộng, ngô góp phần mở rộng diện tích đất có thể sử dụng cho sản xuất lương thực.
Việc phổ biến những cây trồng mới giúp người dân tận dụng được những vùng đất trước đây ít được khai thác. Nguồn cung lương thực tăng lên, khả năng chống chịu trước những năm mất mùa được cải thiện và nhiều khu vực có thể nuôi sống số dân đông hơn.
Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi dân số không thể tăng trưởng lâu dài nếu sản lượng lương thực không đủ đáp ứng nhu cầu. Những loại cây trồng mới đã góp phần nới rộng giới hạn về khả năng cung cấp thực phẩm của nền nông nghiệp Trung Quốc.
Tuy nhiên, không nên cho rằng khoai lang có năng suất cao gấp 3-4 lần lúa mì trong mọi điều kiện. Năng suất thực tế phụ thuộc vào giống cây, đất đai, khí hậu và kỹ thuật canh tác. Vai trò quan trọng của những loại cây trồng này nằm ở khả năng mở rộng diện tích sản xuất và bổ sung nguồn lương thực, chứ không phải một tỷ lệ năng suất cố định.
Quan niệm đông con và tâm lý coi trọng việc nối dõi của người Trung Quốc
Ngoài những yếu tố về chính trị, kinh tế và nông nghiệp, quan niệm gia đình truyền thống cũng góp phần thúc đẩy dân số Trung Quốc tăng nhanh.
Trong xã hội nông nghiệp cổ đại, con cái không chỉ là người nối dõi mà còn là nguồn lao động quan trọng của gia đình. Khi trưởng thành, các con có thể tham gia sản xuất, chăm sóc cha mẹ và duy trì hoạt động kinh tế của gia đình.
Quan niệm "đa tử đa phúc" (nhiều con nhiều phúc) đã ăn sâu trong đời sống văn hóa Trung Quốc. Đặc biệt, tư tưởng coi trọng con trai để nối dõi tông đường khiến nhiều gia đình có xu hướng sinh thêm con cho đến khi có người thừa kế nam giới.
Trong điều kiện y tế còn lạc hậu, tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ khá cao. Vì vậy, nhiều gia đình sinh đông con cũng nhằm bảo đảm rằng vẫn có người trưởng thành, tiếp tục duy trì dòng họ và chăm sóc cha mẹ khi về già.
Khi đời sống ổn định hơn, nguy cơ chiến tranh và đói kém giảm xuống, các gia đình có thêm điều kiện để nuôi dưỡng con cái. Quan niệm đông con, nối dõi kết hợp với những điều kiện thuận lợi về kinh tế đã góp phần tạo nên mức sinh cao trong xã hội nhà Thanh.
Tuy nhiên, không thể xem đây là nguyên nhân duy nhất. Tập quán sinh con đông đã tồn tại từ lâu trong xã hội Trung Quốc, nhưng chỉ khi kết hợp với nguồn lương thực tăng lên, tỷ lệ tử vong giảm và môi trường sống ổn định, nó mới có thể góp phần tạo ra sự bùng nổ dân số trên quy mô lớn.
Đến giữa thế kỷ XIX, dân số Trung Quốc đã vượt mốc 400 triệu người.
Từ 70 triệu lên hơn 400 triệu người: Bước nhảy vọt của nhà ThanhDân số Trung Quốc tăng nhanh trong thời nhà Thanh không phải kết quả của một chính sách đơn lẻ, mà là sự hội tụ của nhiều yếu tố trong suốt nhiều thế hệ.
Tình hình chính trị tương đối ổn định tạo điều kiện để người dân sản xuất và sinh sống. Chính sách thuế khóa giúp giảm một phần gánh nặng đối với những gia đình có thêm nhân khẩu. Việc phổ biến ngô, khoai lang và các loại cây trồng mới làm tăng nguồn cung lương thực. Trong khi đó, quan niệm đông con, nối dõi tiếp tục duy trì mức sinh cao.
Một yếu tố khác cũng cần được tính đến là sự thay đổi trong phương pháp thống kê dân số. Những con số được ghi nhận ở đầu thời Khang Hi có thể thấp hơn thực tế do hệ thống hộ khẩu chưa bao quát đầy đủ, trong khi về sau triều đình cải thiện việc đăng ký nhân khẩu. Vì vậy, mức tăng dân số trên giấy tờ không hoàn toàn đồng nghĩa với số người thực tế sinh ra trong khoảng thời gian tương ứng.
Đến giữa thế kỷ XIX, dân số Trung Quốc đã vượt mốc 400 triệu người. Đây là nguồn lao động khổng lồ, góp phần duy trì nền nông nghiệp và kinh tế của đế quốc. Tuy nhiên, dân số tăng quá nhanh cũng tạo ra những áp lực lớn về ruộng đất, lương thực và việc làm.
Khi diện tích đất canh tác không thể mở rộng tương ứng với tốc độ tăng dân số, nhiều vùng nông thôn bắt đầu đối mặt với tình trạng thiếu đất, phân chia ruộng đất ngày càng nhỏ và đời sống người dân trở nên khó khăn. Trong khi đó, những cuộc nổi dậy lớn, chiến tranh và các cuộc xâm lược từ bên ngoài trong thế kỷ XIX tiếp tục đẩy nhà Thanh vào khủng hoảng.
Từ một đế quốc có dân số tăng trưởng mạnh trong thời kỳ thịnh trị, nhà Thanh bước vào giai đoạn suy yếu với hàng loạt vấn đề kinh tế, xã hội và chính trị. Dù vậy, quá trình dân số tăng từ khoảng 70 triệu người vào đầu thế kỷ XVIII lên hơn 400 triệu người vào giữa thế kỷ XIX vẫn là một trong những biến đổi nhân khẩu học đáng chú ý nhất lịch sử thế giới.
Bảo Minh / Theo: Dân Việt