Lịch sử hình thành và phát triển của kịch Noh
Kịch Noh, hay Nogaku, là một trong những hình thức nghệ thuật truyền thống cổ xưa nhất của Nhật Bản, với lịch sử phát triển từ giữa thế kỷ 14. Noh bắt nguồn từ các nghi lễ tôn giáo của đạo Shinto và dần phát triển thành một thể loại nghệ thuật biểu diễn kịch thực thụ, hòa quyện giữa âm nhạc, vũ đạo và thơ ca. Noh được xem là sản phẩm của sự kết hợp giữa truyền thống dân gian và yếu tố tôn giáo, cùng với ảnh hưởng của các loại hình nghệ thuật khác như kịch Sarugaku.
Noh phát triển từ các hình thức kịch múa cổ xưa và từ nhiều loại hình kịch lễ hội tại các đền chùa nổi lên vào thế kỷ 12 hoặc 13. Ảnh: britannica.com
Kịch Noh đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ sự ưu ái của tầng lớp quý tộc và samurai cho đến sự bảo tồn và phát triển trong thời hiện đại. Dưới sự bảo trợ của các lãnh chúa phong kiến và sau đó là sự quan tâm của chính phủ, Noh không chỉ giữ vững mà còn phát triển, trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa Nhật Bản.
Ý nghĩa của Noh trong văn hóa Nhật Bản
Noh không chỉ đơn thuần là một loại hình biểu diễn nghệ thuật mà còn là biểu tượng của triết lý và quan niệm thẩm mỹ của người Nhật. Nó phản ánh quan niệm về cái đẹp, sự tĩnh lặng và sâu lắng trong tâm hồn, một phần của lối sống và tư duy Wa (hòa bình, hòa hợp). Với bối cảnh và nội dung chủ yếu xoay quanh thần thoại, lịch sử và truyền thuyết, Noh không chỉ mang đến giá trị giải trí mà còn giáo dục, làm sâu sắc thêm hiểu biết và lòng tôn kính của người Nhật đối với lịch sử và truyền thống của mình.
Các nhà sáng lập và di sản họ để lại
Kịch Noh được định hình và phát triển bởi hai cha con Kannami và Zeami. Kannami (1333 - 1384) là người đã đặt nền móng cho Noh, trong khi Zeami (1363 - 1443), con trai của ông, là người đã hoàn thiện và nâng cao Noh thành một hình thức nghệ thuật tinh tế và sâu sắc. Zeami không chỉ nổi tiếng với tài năng biểu diễn mà còn với những công trình lý luận nghệ thuật, trong đó ông phân tích và đề xuất các nguyên tắc, kỹ thuật diễn xuất, cũng như cách thức để đào tạo diễn viên Noh, làm sâu sắc thêm sự hiểu biết và yêu mến đối với loại hình nghệ thuật này.
Nakamura trong chiếc mặt nạ lấy cảm hứng từ Noh “Okina” 2022. Ảnh: nytimes.com
Di sản của họ không chỉ dừng lại ở những vở kịch đã viết mà còn ở phong cách, phương pháp biểu diễn và quan niệm nghệ thuật mà họ để lại, tiếp tục được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy trong suốt nhiều thế kỷ sau này. Sự đóng góp của họ đã giúp Noh trở thành một phần quan trọng không chỉ trong lịch sử nghệ thuật Nhật Bản mà còn trong văn hóa thế giới.
Âm nhạc, vũ đạo và thơ ca trong Noh
Kịch Noh là sự hòa quyện tinh tế giữa âm nhạc, vũ đạo và thơ ca, tạo nên một trải nghiệm nghệ thuật độc đáo. Âm nhạc trong Noh, thường được biểu diễn bởi một nhóm nhạc nhỏ gồm các loại nhạc cụ truyền thống như taiko (trống), fue (sáo) và shamisen (loại đàn dây), không chỉ đóng vai trò là nền tảng cho các diễn viên mà còn là yếu tố dẫn dắt cảm xúc của vở kịch. Âm nhạc Noh thường chậm rãi, trầm lắng, phản ánh tâm trạng và tinh thần của nhân vật.
Vũ đạo trong Noh là sự biểu đạt của tâm hồn, mỗi động tác, dù nhỏ nhất, cũng chứa đựng ý nghĩa sâu sắc. Khác biệt với các hình thức múa rộng lớn và động tác mạnh mẽ, vũ đạo Noh đòi hỏi sự chính xác và kiềm chế. Các động tác được thiết kế để thể hiện sự tinh tế và biểu cảm nội tâm, phản ánh quan niệm thẩm mỹ Nhật Bản về sự giản dị, tinh tế và sâu lắng.
Nhà hát Kanze Noh: Múa sư tử trong "Shakkyo".
Thơ ca trong Noh, với ngôn ngữ giàu hình ảnh và ý nghĩa, thường được sử dụng để kể câu chuyện, miêu tả cảnh sắc và thể hiện tâm trạng của nhân vật. Lời thoại và thơ trong Noh thường mang tính biểu tượng và ước lệ, đòi hỏi sự tập trung và cảm nhận sâu sắc từ phía khán giả.
Tính ước lệ và thẩm mỹ cao của Noh
Kịch Noh nổi bật với tính ước lệ và thẩm mỹ cao. Các yếu tố như mặt nạ, trang phục, cử chỉ, và sân khấu được thiết kế một cách cực kỳ tinh tế và mang đầy ý nghĩa biểu tượng. Trong Noh, không gian sân khấu thường đơn giản, với một cây táo hay một tấm rèm, tạo nên một không gian mở cho trí tưởng tượng. Mỗi yếu tố, từ mặt nạ đến trang phục, đều được chăm chút kỹ lưỡng, phản ánh đặc tính của nhân vật và cốt truyện.
Nhà hát Noh Quốc gia ở Nhật Bản vào năm 2017.
Các nhóm nhân vật chính và ý nghĩa
Trong kịch Noh, các nhân vật thường được chia thành năm nhóm chính: vị thần, chiến binh, phụ nữ, nhân vật hỗn hợp và nhân vật siêu nhiên. Mỗi nhóm nhân vật này đều có vai trò và ý nghĩa riêng biệt trong việc truyền tải thông điệp và cảm xúc của vở kịch.
- Vị Thần (Kami): Thường xuất hiện trong các vở kịch mang yếu tố tôn giáo và triết lý, biểu hiện sức mạnh và sự thiêng liêng.
- Chiến Binh (Shura): Đại diện cho sự anh dũng và cả những nỗi đau của chiến tranh, thể hiện qua những câu chuyện về danh tướng và trận chiến.
- Phụ Nữ (Onna): Nhân vật nữ thường biểu hiện cảm xúc phong phú, từ tình yêu cho đến sự mất mát và bi thương, phản ánh vẻ đẹp và sức mạnh tinh thần của người phụ nữ.
- Nhân Vật Hỗn Hợp (Kyojo): Kết hợp nhiều đặc điểm của các nhóm nhân vật khác, thường xuất hiện trong các cảnh có tính chất biến hóa và thay đổi.
- Nhân Vật Siêu Nhiên (Yurei): Thể hiện thế giới tâm linh và u huyền, mang đến những cảnh quan sâu sắc về cuộc sống và cái chết, thường kết hợp với yếu tố kỳ bí và tâm linh.
Kinue Oshima, biểu diễn với tư cách là nochishite (Màn hai, diễn viên chính) trong chùa ở Trung tâm Southbank, London. Tháng 12 năm 2009. Ảnh: Nhiếp ảnh của Clive Barda
Mỗi nhóm nhân vật trong Noh không chỉ là sự biểu hiện của kỹ thuật diễn xuất mà còn là cách thức truyền tải sâu sắc các giá trị văn hóa và triết lý của Nhật Bản.
Quá trình chế tác và ý nghĩa của mặt nạ Noh
Mặt nạ được trưng bày tại Nhà hát Kamakura Noh ở thị trấn Kamakura, Nhật Bản. Ảnh: AFP
Mặt nạ Noh, hay "Noh-men" trong tiếng Nhật, là một trong những yếu tố đặc trưng và quan trọng nhất của kịch Noh. Mỗi mặt nạ đều là tác phẩm nghệ thuật được làm thủ công một cách tỉ mỉ và công phu. Người chế tác, thường là nghệ nhân với bề dày kinh nghiệm và kiến thức sâu rộng về văn hóa Noh, sẽ sử dụng chất liệu chủ yếu là gỗ bách, một loại gỗ có độ bền và vẻ đẹp thẩm mỹ cao. Quá trình tạo ra một chiếc mặt nạ có thể mất hàng tháng trời, từ việc chọn gỗ, tạc dáng, mài giũa, cho đến việc sơn và thêm các chi tiết cuối cùng.
Mặt nạ kịch Noh Nhật Bản treo thành hàng trên tường mô tả nhiều biểu cảm khuôn mặt khác nhau thuộc bộ sưu tập của Nghệ sĩ ART AQUARIUM Hidetomo Kimura.
Mỗi chiếc mặt nạ Noh mang một ý nghĩa biểu tượng riêng, thường liên quan đến tính cách, cảm xúc và tình huống của nhân vật mà nó đại diện. Mặt nạ có thể biểu thị sự thanh cao, oan khốc, giận dữ, hoặc niềm vui. Khi đeo mặt nạ, diễn viên sẽ hoá thân hoàn toàn vào nhân vật, và sự biến đổi nhỏ về góc độ và ánh sáng có thể làm thay đổi biểu cảm của mặt nạ, tạo ra hiệu ứng nghệ thuật sâu sắc.
Trang phục và phụ kiện đi kèm
Trang phục trong kịch Noh cũng không kém phần quan trọng và phức tạp. Mỗi bộ trang phục được thiết kế để phản ánh địa vị, tính cách và tình huống của nhân vật. Ví dụ, trang phục của vị thần sẽ khác biệt rõ rệt so với trang phục của một chiến binh hay người phụ nữ. Chất liệu, màu sắc, và hoa văn đều được lựa chọn một cách cẩn thận, thường sử dụng các chất liệu cao cấp như lụa và vàng lá.
Áo choàng bằng nuihaku , một loại vải kết hợp thêu với lá vàng hoặc bạc. Một kỹ thuật xa hoa khác là karaori , một loại vải dệt có hoa văn nhiều màu gấm.
Ngoài trang phục, các phụ kiện như quạt, đao kiếm, và các đạo cụ khác cũng đóng vai trò quan trọng, giúp làm rõ nét thêm bối cảnh và tính cách nhân vật. Sự kết hợp giữa trang phục và phụ kiện không chỉ làm tăng thêm vẻ đẹp visuall mà còn giúp diễn viên truyền đạt câu chuyện một cách sinh động và chân thực.
Tác động của mặt nạ và trang phục đến cảm xúc và biểu diễn
Mặt nạ và trang phục trong kịch Noh không chỉ là trang trí mà còn tác động sâu sắc đến cảm xúc và biểu diễn của diễn viên cũng như cảm nhận của khán giả. Mặt nạ giúp diễn viên tập trung vào việc truyền đạt cảm xúc và tinh thần của nhân vật mà không bị lệ thuộc vào ngoại hình hoặc biểu cảm cá nhân. Điều này tạo nên một sự kết nối mạnh mẽ giữa diễn viên và nhân vật, đồng thời giúp khán giả tập trung vào bản chất của câu chuyện và ý nghĩa sâu xa của nghệ thuật Noh.
Mặt nạ giúp diễn viên tập trung vào việc truyền đạt cảm xúc và tinh thần của nhân vật.
Trang phục và phụ kiện cũng góp phần làm nổi bật không gian và bối cảnh của vở kịch, tạo ra một không gian nghệ thuật đặc biệt mà trong đó mọi thứ đều hòa quyện và tăng cường lẫn nhau. Sự kỳ công và tinh tế trong từng chi tiết của mặt nạ và trang phục không chỉ phản ánh nỗ lực và tài năng của những nghệ nhân, mà còn là sự tôn vinh tối đa đối với di sản văn hóa và nghệ thuật của Nhật Bản.
Phân tích cấu trúc một vở kịch Noh tiêu biểu
Một vở kịch Noh thường được chia thành năm phần chính: Shidai (mở đầu), Jo (phần chậm), Ha (phần nhanh hơn), Kyu (climax) và Kiri (kết thúc). Mỗi phần đóng vai trò riêng biệt trong việc kể câu chuyện và phát triển nhân vật.
- Shidai: Phần mở đầu thường bao gồm lời giới thiệu về bối cảnh và nhân vật, đặt ra tâm trạng cho toàn bộ vở kịch.
- Jo: Đây là phần diễn biến chậm, nhấn mạnh vào sự phát triển tâm lý và môi trường xung quanh của nhân vật.
- Ha: Phần này tăng tốc độ và sự kịch tính, thường có sự xuất hiện của các nhân vật phụ hoặc các tình tiết quan trọng.
- Kyu: Đây là phần climax, nơi diễn ra các sự kiện quan trọng nhất, thường đặc biệt sôi động và đầy cảm xúc.
- Kiri: Phần kết thúc, nơi mọi tình tiết được hợp nhất và đưa ra bài học hoặc thông điệp của vở kịch.
Các kỹ thuật biểu diễn và diễn xuất đặc sắc
Ảnh: Yoshiaki Kanda
Diễn xuất trong kịch Noh đòi hỏi sự kỹ lưỡng và chính xác tuyệt đối. Một số kỹ thuật đặc sắc bao gồm:
- Kata: Các động tác và tư thế cố định, mỗi cái có ý nghĩa và mục đích riêng biệt.
- Rhythm and Pacing: Sử dụng nhịp độ chậm rãi, kiềm chế để xây dựng tâm trạng và dẫn dắt cảm xúc.
- Monomane: Kỹ thuật mô phỏng và biểu hiện, nơi diễn viên cố gắng mô phỏng cảm xúc và hành động của nhân vật một cách chính xác và tinh tế.
Sự chuyển tiếp từ thế giới hiện thực đến thế giới tâm linh trong kịch
Kịch Noh thường khám phá ranh giới mỏng manh giữa thế giới hiện thực và thế giới tâm linh. Điều này được thể hiện rõ qua việc sử dụng các nhân vật có thể là người sống hoặc là linh hồn từ thế giới bên kia. Sự chuyển tiếp giữa hai thế giới này không chỉ thông qua cốt truyện mà còn qua sự thay đổi về âm nhạc, trang phục, và đặc biệt là mặt nạ.
Trong nhiều vở kịch, nhân vật chính có thể bắt đầu là một con người bình thường và dần dần lộ ra bản chất hoặc thân phận thực sự của mình, thường là một vị thần hoặc linh hồn. Phần cuối của vở kịch thường đem lại cái nhìn sâu sắc về nhân sinh và tự nhiên, phản ánh quan niệm tâm linh phức tạp và sâu sắc của người Nhật.
Như vậy, cấu trúc và tổ chức của một vở kịch Noh không chỉ là sự sắp xếp các phần diễn mà còn là cách thức để khám phá và biểu hiện những ý nghĩa sâu sắc, từ hiện thực đến tâm linh, từ con người đến vũ trụ.
Sự ảnh hưởng của Noh đến các thế hệ diễn viên và khán giả hiện đại
Noh mang lại một trải nghiệm thẩm mỹ độc đáo, khác biệt rõ rệt so với các loại hình nghệ thuật biểu diễn hiện đại.
Kịch Noh, dù có nguồn gốc từ thế kỷ XIV, vẫn tiếp tục ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật biểu diễn và khán giả hiện đại. Đối với diễn viên, Noh không chỉ là một nghệ thuật cổ điển cần được học hỏi và bảo tồn mà còn là một thách thức để hiểu sâu về kỹ thuật và cảm xúc, đòi hỏi sự tập trung cao độ và kỹ năng diễn xuất tinh tế. Nó truyền cảm hứng cho các diễn viên trẻ và được coi như một trường phái nghệ thuật để học hỏi và phát triển.
Đối với khán giả, Noh mang lại một trải nghiệm thẩm mỹ độc đáo, khác biệt rõ rệt so với các loại hình nghệ thuật biểu diễn hiện đại. Nó cung cấp cái nhìn sâu sắc về văn hóa và lịch sử của Nhật Bản, đồng thời gợi mở những suy tư về cuộc sống, cái đẹp và tâm linh.
Các lễ hội và sự kiện Noh ngày nay
Trong xã hội hiện đại, kịch Noh không chỉ được biểu diễn trong những nhà hát truyền thống mà còn là một phần của các lễ hội văn hóa và sự kiện nghệ thuật. Các lễ hội Noh thường được tổ chức hàng năm, tập trung vào việc trình diễn các vở kịch cổ điển cũng như thử nghiệm với các hình thức biểu diễn mới, thu hút cả khán giả trong nước và quốc tế.
Ngoài ra, các học viện và trường đại học có khóa học và chương trình đào tạo chuyên sâu về Noh, không chỉ giúp bảo tồn nghệ thuật này mà còn phát triển kỹ năng cho thế hệ diễn viên tiếp theo. Các workshop và buổi nói chuyện về Noh cũng được tổ chức thường xuyên, mở cửa cho mọi người hiểu rõ hơn về loại hình nghệ thuật này.
Sự công nhận và bảo tồn Noh như thế nào?
Kịch Noh cũng được công nhận là di sản Văn hoá Phi vật thể của UNESCO.
Kịch Noh được công nhận là một phần quan trọng của di sản văn hóa Nhật Bản và thế giới. Năm 2008, UNESCO công nhận kịch Noh là Di sản Văn hóa Phi vật thể của nhân loại, một bước quan trọng trong việc bảo tồn và tôn vinh loại hình nghệ thuật này.
Chính phủ Nhật Bản và các tổ chức văn hóa cũng đặt ra các chính sách và chương trình bảo tồn, từ việc hỗ trợ tài chính cho các nhóm biểu diễn đến việc tổ chức các sự kiện quảng bá Noh. Sự hợp tác giữa các nghệ sĩ Noh, chính phủ, và cộng đồng quốc tế tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển kịch Noh, không chỉ như một bảo tàng sống về lịch sử và văn hóa mà còn là nguồn cảm hứng sáng tạo cho thế hệ hiện đại.
Các nỗ lực bảo tồn Noh của chính phủ Nhật Bản và cộng đồng quốc tế
Chính phủ Nhật Bản đã thực hiện nhiều chính sách và sáng kiến nhằm bảo tồn và phát triển kịch Noh. Điều này bao gồm việc công nhận Noh là một phần quan trọng của di sản văn hóa quốc gia, cung cấp tài chính và hỗ trợ cho các nhà hát và nghệ sĩ, cũng như tổ chức sự kiện và lễ hội để quảng bá loại hình nghệ thuật này. Các bảo tàng và trung tâm nghiên cứu cũng được thành lập để lưu giữ và nghiên cứu về kịch Noh.
Trên phạm vi quốc tế, cộng đồng nghệ thuật và tổ chức văn hóa cũng đóng góp vào việc bảo tồn Noh. Sự hợp tác và trao đổi giữa Nhật Bản và các nước khác đã giúp quảng bá Noh ra thế giới, đồng thời tạo cơ hội cho nghệ sĩ Noh biểu diễn và học hỏi từ các nền văn hóa khác.
Các khóa học và chương trình đào tạo diễn viên Noh
Nhật Bản cung cấp các khóa học và chương trình đào tạo chuyên sâu về Noh.
Nhằm duy trì và phát triển kỹ năng diễn xuất Noh cho thế hệ tiếp theo, nhiều trường đại học và học viện nghệ thuật tại Nhật Bản cung cấp các khóa học và chương trình đào tạo chuyên sâu về Noh. Các chương trình này không chỉ tập trung vào kỹ năng diễn xuất mà còn giáo dục về lịch sử, văn hóa, và triết lý đằng sau kịch Noh. Điều này giúp diễn viên trẻ không chỉ là người kế thừa mà còn là người đổi mới, góp phần làm cho Noh luôn sống động và phát triển.
Noh trong mắt thế giới
Sự công nhận của UNESCO vào năm 2008 là một bước ngoặt quan trọng trong việc bảo tồn và phổ biến kịch Noh. Kịch Noh được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của nhân loại, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn loại hình nghệ thuật này không chỉ cho Nhật Bản mà cho cả thế giới. Sự công nhận này không chỉ tăng cường nhận thức và sự quan tâm đối với Noh mà còn mở rộng cơ hội cho nghệ sĩ Noh biểu diễn và giao lưu quốc tế, từ đó tạo điều kiện cho sự sáng tạo và hợp tác văn hóa xuyên biên giới.
Những nỗ lực bảo tồn và phát triển này cho thấy sự cam kết mạnh mẽ của Nhật Bản và cộng đồng quốc tế trong việc giữ gìn kịch Noh, đồng thời mở ra hướng đi mới cho sự phát triển của nghệ thuật truyền thống trong thế giới hiện đại.
Le Ha / Theo: TravelSig+
Link tham khảo:
