Mỗi lần gặp thất bại trong cuộc sống, tôi lại nghĩ ngay đến câu chuyện của cậu bé Jamie Scott. Ngày đó, Jamie đang thử diễn một vai trong vở kịch của trường.
Mẹ cậu bé nói với tôi rằng em đã đặt hết tâm huyết vào vai diễn thử này, mặc dầu trong thâm tâm bà lo sợ con trai mình sẽ không được chọn. Đến ngày nhà trường quyết định chọn vai diễn, tôi theo bà đến trường để đón Jamie sau giờ tan học.
Vừa nhìn thấy mẹ, Jamie chạy vội ngay đến, đôi mắt sáng long lanh ngập tràn hãnh diện và thích thú: "Mẹ ơi, mẹ đoán thử xem nào?", cậu bé la toáng lên rồi nói luôn câu trả lời mà sau này trở thành bài học cho tôi: "Con được cô chọn là người vỗ tay và cỗ vũ, mẹ ạ!"
Sự ngây thơ, hồn nhiên, đáng yêu của cậu bé khiến chúng ta không khỏi bất ngờ. Ai khi đọc câu chuyện cũng nghĩ bé sẽ tức tối hay buồn rầu..., nhưng đổi lại như các bạn thấy đấy, cậu hoàn toàn vui mừng.
Hãy thử nghĩ xem liệu chúng ta có được như cậu bé trong tinh huống như thế, liệu chúng ta có thể chấp nhận chỉ là "người vỗ tay và reo hò"? Với một sự nỗ lực nhất định, đôi lúc kết quả lại không được như ta mong muốn, đó là thực tế, vì sự mong đợi đôi khi vượt quá khả năng bản thân mình, vấn đề là ta có chấp nhận nó như một thực tế và bằng lòng với những gì mình có hay không mà thôi.
Trong tranh và phim cổ trang Trung Hoa, du khách có thể thấy một chi tiết lặp lại: mũi giày luôn vểnh lên. Nhiều người nghĩ đó chỉ là để làm đẹp. Nhưng sự thật phía sau thiết kế này lại liên quan đến lịch sử, văn hóa và cả cách người xưa di chuyển.
Về lịch sử của giày dép, đây là một trong những vật dụng gắn bó với con người từ rất sớm trong tiến trình văn minh nhân loại. Ở Trung Hoa cổ đại, giày được gọi bằng nhiều tên khác nhau như: “hài” (鞋), “tháp táp” (鞜趿) hay “lý” (履). Những tên gọi này xuất hiện trong nhiều thư tịch cổ và phản ánh sự phát triển lâu dài của trang phục trong đời sống xã hội. Ban đầu, giày dép chỉ đơn giản là vật dụng bảo vệ đôi chân khỏi giá lạnh, đất đá và những nguy hiểm trong tự nhiên. Tuy nhiên, theo thời gian, chúng không chỉ mang ý nghĩa thực dụng mà còn trở thành một phần quan trọng của văn hóa, thẩm mỹ và thậm chí là biểu tượng thể hiện địa vị xã hội của con người.
Khoảng 5.000 năm trước, trong thời kỳ văn hóa Ngưỡng Thiều – một nền văn hóa thuộc thời đại đồ đá mới ở khu vực lưu vực Hoàng Hà – con người vẫn chưa có kỹ thuật chế tác giày dép hoàn chỉnh như sau này. Cuộc sống lúc bấy giờ gắn liền với săn bắn, hái lượm và những hoạt động lao động ngoài trời. Bàn chân thường xuyên phải tiếp xúc trực tiếp với đất đá, cành cây sắc nhọn hay mặt đất lạnh giá. Để bảo vệ bản thân, con người đã nghĩ ra cách dùng da thú mềm quấn quanh bàn chân sau mỗi lần săn bắn. Những tấm da này được buộc lại bằng dây làm từ sợi thực vật, tạo thành một dạng giày thô sơ nhưng hiệu quả. Mặc dù rất đơn giản, chúng đã giúp con người di chuyển dễ dàng hơn và tránh được nhiều chấn thương. Chính những miếng da thú quấn chân này được xem là hình thức giày dép sơ khai nhất trong lịch sử.
Theo sự phát triển của xã hội, kỹ thuật chế tác vật liệu cũng dần tiến bộ. Con người bắt đầu biết cách đan sợi thực vật, dệt vải và xử lý da động vật. Nhờ vậy, những đôi giày ngày càng trở nên đa dạng hơn về chất liệu và kiểu dáng. Khoảng hơn 3.000 năm trước, trong các ghi chép cổ đã bắt đầu xuất hiện những mô tả cụ thể về giày dép. Trong Chu Dịch đã có những đề cập liên quan đến trang phục và lễ nghi của con người, còn Kinh Thi lại ghi lại nhiều chi tiết gần gũi với đời sống thường nhật. Trong đó có câu: “Kiểu kiểu cát kịch, khả dĩ kịch sương”, được cho là miêu tả một loại giày đơn giản được đan từ sợi cây gai hoặc cây đay. Loại giày này không chỉ giúp người mang giữ ấm đôi chân mà còn chống lại hơi lạnh của sương sớm khi di chuyển trên những con đường ẩm ướt.
Trải qua hàng nghìn năm, giày dép ở Trung Hoa không ngừng phát triển. Từ những đôi giày cỏ thô sơ ban đầu, người ta dần chế tác ra giày da chắc chắn hơn, giày vải nhẹ nhàng hơn và nhiều kiểu giày trang trí cầu kỳ dành cho tầng lớp quý tộc. Cùng với sự phát triển của xã hội phong kiến, giày dép không còn đơn thuần là vật dụng bảo vệ cơ thể mà còn trở thành một phần quan trọng trong hệ thống lễ nghi và quy tắc trang phục.
Trong quá trình phát triển đó, một đặc điểm rất đặc trưng của giày cổ đại Trung Hoa đã xuất hiện và tồn tại trong nhiều thế kỷ: phần mũi giày cong vểnh lên phía trên. Đặc biệt trong thời kỳ Tần – Hán, những đôi giày của tầng lớp quan lại và quý tộc thường có phần mũi cong vểnh rõ rệt. Loại giày này được gọi là “hài kiều”, hay còn được biết đến phổ biến hơn với cái tên “giày mũi vểnh”. Kiểu giày này có rất nhiều hình dạng khác nhau tùy theo giới tính và địa vị của người mang. Trong dân gian từng lưu truyền câu nói: “Nam phương nữ viên”, nghĩa là giày của nam giới thường có mũi vuông, còn giày của nữ giới lại có mũi tròn mềm mại hơn.
Theo các phát hiện khảo cổ học, hình ảnh giày mũi vểnh đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử. Một số bản khắc trên đồ gốm được khai quật ở khu vực Thanh Hải và Nội Mông đã cho thấy hình dạng của loại giày này, với niên đại hơn 5.000 năm. Điều này chứng tỏ rằng ý tưởng về thiết kế mũi giày cong lên đã tồn tại từ thời tiền sử và dần trở thành một nét đặc trưng trong văn hóa trang phục Trung Hoa.
Trải qua các triều đại sau đó, kiểu giày này vẫn tiếp tục được sử dụng rộng rãi, đặc biệt là trong thời Nhà Minh và Nhà Thanh. Trong nhiều bức tranh cổ, tượng điêu khắc hay chân dung hoàng đế được lưu truyền đến ngày nay, người ta có thể dễ dàng nhận ra hình ảnh những đôi giày có phần mũi vểnh nhô ra khỏi vạt áo bào dài. Chi tiết nhỏ này khiến dáng đứng của người mặc trở nên uy nghi và trang trọng hơn. Thậm chí, ngay cả trong thế kỷ XX, sau khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, ở một số vùng núi hoặc trong những cộng đồng vẫn giữ trang phục truyền thống, phụ nữ vẫn tiếp tục mang những đôi giày mũi vểnh như một phần của văn hóa dân tộc.
Về lý do tại sao giày cổ Trung Hoa lại có thiết kế đặc biệt như vậy, các học giả đã đưa ra nhiều cách giải thích khác nhau. Một trong những giả thuyết phổ biến cho rằng điều này có liên quan đến tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ của người xưa. Trong thời kỳ Xuân Thu, xã hội Trung Hoa đặc biệt coi trọng lễ nghi và quy tắc trang phục. Mọi chi tiết trên quần áo đều có thể mang ý nghĩa biểu tượng. Phần mũi giày vểnh lên có thể được xem như biểu tượng của sự hướng thượng, thể hiện khát vọng hướng về trời cao và mong muốn một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Một cách giải thích khác lại gắn liền với hệ thống phân cấp chặt chẽ trong xã hội phong kiến. Từ quy mô của cổng nhà, nghi trượng khi xuất hành, cho đến trang phục và phụ kiện cá nhân đều được quy định rõ ràng theo địa vị. Giày dép cũng là một trong những yếu tố thể hiện sự khác biệt đó. Thông thường, địa vị càng cao thì phần mũi giày càng vểnh cao và được trang trí tinh xảo hơn. Tuy nhiên, tất cả đều phải tuân theo quy tắc nghiêm ngặt. Một vị quan dù quyền lực đến đâu cũng không thể mang giày vượt quá quy cách dành cho hoàng đế.
Ngoài những yếu tố văn hóa và xã hội, thiết kế mũi giày vểnh còn có thể bắt nguồn từ những lý do rất thực tế trong đời sống hàng ngày. Vào thời cổ đại, đường xá phần lớn không bằng phẳng. Ngoài những nơi quan trọng như cung điện hoặc sảnh đường được lát gạch đá, phần lớn lối đi chỉ là đất nện hoặc rải sỏi. Ở bên ngoài thành thị, nhiều con đường còn lồi lõm và đầy ổ gà. Khi di chuyển trên những con đường như vậy, con người rất dễ đá phải vật cứng gây đau hoặc chấn thương cho bàn chân. Phần mũi giày cong lên có thể đóng vai trò như một lớp đệm phía trước, giúp giảm lực va chạm và bảo vệ ngón chân tốt hơn.
Bên cạnh đó, trang phục truyền thống của người Trung Hoa cổ đại thường rất dài và nhiều lớp. Cả nam và nữ đều mặc áo choàng dài, váy dài hoặc bào phục rộng. Khi bước đi, vạt áo có thể dễ dàng vướng vào chân hoặc kéo lê trên mặt đất, khiến việc di chuyển trở nên khó khăn. Phần mũi giày vểnh lên có thể giúp nâng nhẹ vạt áo phía trước, tránh bị vướng khi bước đi. Điều này đặc biệt hữu ích trong những ngày mưa hoặc khi đường đi lầy lội.
Từ những lý giải trên có thể thấy rằng thiết kế giày mũi vểnh của người Trung Hoa cổ đại không chỉ đơn thuần là yếu tố thẩm mỹ. Nó là kết quả của sự kết hợp giữa tín ngưỡng, quy tắc xã hội và nhu cầu thực tế trong đời sống. Một chi tiết tưởng chừng nhỏ bé trên đôi giày lại phản ánh cả một nền văn hóa lâu đời.
Theo thời gian, khi xã hội thay đổi và thói quen ăn mặc trở nên đơn giản hơn, kiểu giày có mũi vểnh cao dần không còn phổ biến trong đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, ảnh hưởng của thiết kế này vẫn có thể thấy trong nhiều kiểu giày hiện đại. Phần mũi giày hơi cong không chỉ giúp bước đi tự nhiên và thoải mái hơn mà còn tạo nên đường nét mềm mại, thanh thoát cho tổng thể đôi giày. Điều đó cho thấy rằng những sáng tạo của người xưa đôi khi vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến thẩm mỹ và thiết kế của hậu thế, dù đã trải qua hàng nghìn năm lịch sử.
Từ một chi tiết nhỏ trên đôi giày, ta có thể thấy được cả một câu chuyện dài về lịch sử, tín ngưỡng và đời sống của người Trung Hoa cổ đại. Những điều tưởng chừng giản đơn đôi khi lại ẩn chứa chiều sâu văn hóa hàng nghìn năm. Nếu du khách muốn tận mắt khám phá những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc ấy, hãy Book Tour Trung Quốc của Viet Viet Tourism để trải nghiệm hành trình đầy thú vị!
Hướng Tử Nhân 向子諲 (1085-1152) tự Bá Cung 伯恭, hiệu Hương Lâm cư sĩ 薌林居士, người Lâm Giang (nay thuộc Giang Tây) cuối đời Bắc Tống. Ông xuất thân làm tri huyện Hàm Bình ở phủ Khai Phong. Năm Tuyên Hoà thứ nhất, ông tới Giang Hoài làm chủ quản văn tự ở Phát vận ty. Tới đời Nam Tống, ông kiên trì kháng chiến, làm quan đến Hộ bộ thị lang, Huy du các trực học sĩ. Sau ông phản đối nghị hoà, trái ý Tần Cối nên bị ép từ chức, về ở ẩn tại Hương Lâm.
Đi vào các hang động Ajanta không phải là một cuộc đua danh sách "check-in". Đứng trước những bức tranh tường Bồ Tát hay những không gian nghi lễ uy nghiêm, hãy cất điện thoại, ở lại thật lâu và cảm nhận hơi thở của người xưa trên từng vách đá.
Con đường dẫn vào Ajanta đi qua một vùng đất khô nóng của Maharashtra, nơi cao nguyên Deccan trải ra trong màu đất nâu vàng, những bụi cây thấp và những khoảng xanh thưa thớt. Rồi thung lũng Waghora bất ngờ mở ra, dòng sông nhỏ uốn mình dưới chân một vách đá cong như móng ngựa, trên đó những khoảng tối nối tiếp nhau hiện ra giữa màu đá.
Từ xa, Ajanta không có vẻ gì giống một cung điện hay một ngôi đền vĩ đại mà người ta thường hình dung khi nói về Ấn Độ; nó chỉ giống những vết cắt đen trên một bức tường đá khổng lồ. Nhưng bước lại gần, người ta mới nhận ra bên trong những khoảng tối ấy là cả một thế giới từng tồn tại từ hơn hai nghìn năm trước, với những không gian tu hành, những bảo tháp, tượng Phật và những bức tranh kể lại đời sống của con người bằng một thứ ngôn ngữ mà thời gian đã cố xóa đi nhưng vẫn không thể xóa hết.
Toàn cảnh vách đá hình móng ngựa uốn cong bên dòng Waghora, nơi những ô cửa tối là dấu chân của một nền văn minh hai nghìn năm.
Ajanta có 30 hang động được đục trực tiếp vào vách núi bên sông Waghora, hình thành qua hai giai đoạn lớn, từ khoảng thế kỷ II và I trước Công nguyên rồi phát triển mạnh vào khoảng thế kỷ V và VI; quần thể này được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1983 và được xem là một trong những thành tựu quan trọng nhất của nghệ thuật Phật giáo đục đá tại Ấn Độ.
Thế giới con người trên vách hang
Câu hỏi "vì sao những người đi tìm ánh sáng của trí tuệ lại chọn bước vào bóng tối của hang đá?" hiện lên khi tôi bước qua cửa một hang động, để ánh sáng bên ngoài từ từ lùi lại phía sau và đôi mắt mất một lúc mới quen với bóng tối; những cột đá hiện ra từng chút, một khoảng không mở rộng trước mặt, những căn phòng nhỏ nằm sâu bên trong, rồi ở cuối chaitya là bảo tháp đứng im trong một thứ tĩnh lặng mà người sống giữa thế giới hiện đại gần như đã quên cảm giác của nó.
Hàng cột đá vươn cao trong không gian chaitya tĩnh mịch, minh chứng cho sự lựa chọn đục núi để tạo không gian sống nội tâm.
Một bức tượng Phật khổng lồ bên trong hang Ajanta.
Ở Ajanta, người xưa không mang đá từ nơi khác đến để dựng một ngôi chùa, họ đứng trước một vách núi rồi đục thẳng vào lòng đá cho đến khi một không gian sống, một nơi hành lễ và một nơi tu tập hiện ra. Hang động không còn như một nơi trú ẩn mà như một lựa chọn về cách sống.
Đời sống Phật giáo thời kỳ đầu không phải một cuộc chạy trốn khỏi xã hội; các tăng lữ vẫn đi khất thực, tiếp xúc với cư dân, thương nhân và những người bảo trợ, còn những tu viện như Ajanta tồn tại trong chính mạng lưới xã hội và kinh tế của thời đại mình, nhưng khi bước vào hang, con người có được một khoảng cách mà đời sống bên ngoài khó đem lại, khoảng cách với tiếng động, với những cuộc giao tiếp liên tục và với những thứ luôn kéo tâm trí ra khỏi chính nó.
Các vihara được tổ chức với gian sinh hoạt chung và những phòng nhỏ dành cho các vị tăng, trong khi các chaitya có không gian nghi lễ, hàng cột, trần vòm và bảo tháp ở cuối; kiến trúc ấy không chỉ cho thấy người xưa đã xây dựng như thế nào mà còn cho thấy họ đã muốn sống như thế nào.
Những bức tượng Phật nằm dài trong tư thế nhập niết bàn, gợi lên sự buông bỏ cuối cùng mà ai cũng phải đối diện.
Càng đi sâu vào những hang có niên đại muộn, tôi càng nhận ra nơi này không chỉ dành cho những người muốn rời bỏ thế gian mà trên những bức tường đá lại có cả một thế giới đang sống, từ vua chúa, thương nhân, phụ nữ, nhạc công, người hầu cho đến những bộ y phục cầu kỳ, trang sức, cung điện, cây cối, chim thú và vô số khuôn mặt; những bức tranh gắn với các câu chuyện Jataka về những tiền thân của Đức Phật, nhưng đồng thời cũng lưu giữ những hình ảnh quý giá về đời sống xã hội Ấn Độ cổ đại, khiến Ajanta trở thành một tư liệu đặc biệt không chỉ của lịch sử Phật giáo mà còn của lịch sử con người.
Ajanta cho thấy Phật giáo không đứng bên ngoài con người để quan sát con người, mà bắt đầu từ việc nhìn thật kỹ con người trong cả phần sáng lẫn phần tối; muốn hiểu khổ đau phải nhìn thấy khổ đau, muốn hiểu lòng tham phải nhìn thấy sức mạnh của lòng tham, muốn nói về sự buông bỏ trước hết phải hiểu con người đang nắm giữ điều gì, vì thế thế giới trần tục không bị bỏ lại ngoài cửa hang mà được đưa vào trong những bức tranh, nơi một vị vua, một người phụ nữ, một thương nhân, một nhạc công hay một người hầu cùng xuất hiện bên cạnh những câu chuyện về Đức Phật.
Bức tranh tường mô tả cảnh hoàng cung và đời sống thế tục, cho thấy Phật giáo không trốn chạy mà đưa cả thế giới vào hang để hiểu nó.
Tôi rời Ajanta khi ánh sáng bên ngoài trở nên chói hơn sau nhiều giờ ở trong hang, ngoái lại nhìn những cửa hang vẫn nằm trên vách đá hình móng ngựa, bình thản nhìn xuống thung lũng Waghora; hàng nghìn năm trước, những con người ấy đã bước vào đây với những câu hỏi của họ, họ sống, cầu nguyện, vẽ, đục đá rồi biến mất, chỉ những bức tường còn lại, nhưng những câu hỏi thì chưa biến mất.
Ajanta chỉ là một di sản để chúng ta đến, chụp vài tấm ảnh rồi rời đi, tôi thích nghĩ về nó như một lời mời rất cũ dành cho một con người rất mới, hãy bước vào bóng tối một lần, đủ lâu để xem bên trong mình còn điều gì mà ánh sáng của đời sống thường ngày chưa cho ta nhìn thấy. Có khi hang động mà chúng ta cần tìm không nằm trong một vách núi, mà nằm ở khoảng lặng mỗi người còn giữ được cho riêng mình.
Bức tượng Phật ngồi thiền trong tư thế kiết già, biểu tượng của sự tĩnh lặng giữa thế giới đang vội vã ở bên ngoài cửa hang.
Đừng chỉ đến Ajanta để “check-in”
Từ Việt Nam đến Ajanta, người Việt có thể chọn hành trình bay quá cảnh qua New Delhi rồi nối chuyến đến Chhatrapati Sambhajinagar (IXU), tên chính thức hiện nay của Aurangabad. Khi tìm vé máy bay, nên thử cả hai tên “Aurangabad” và “Chhatrapati Sambhajinagar” vì tên cũ vẫn còn xuất hiện khá phổ biến trên hệ thống hàng không và các nền tảng đặt vé.
Từ Chhatrapati Sambhajinagar đến Ajanta khoảng 100 km đường bộ, thời gian di chuyển khoảng 2,5-3 giờ tùy phương tiện và tình trạng giao thông. Thành phố này cũng là điểm lưu trú thuận tiện để kết hợp Ajanta với Ellora và một số di tích lịch sử khác của vùng.
Du khách nên tìm khách sạn quanh trung tâm Aurangabad/Chhatrapati Sambhajinagar thay vì cố tìm chỗ ngủ sát Ajanta. Ở thành phố có nhiều lựa chọn từ khách sạn bình dân đến các khách sạn tiêu chuẩn cao hơn, thuận tiện cho việc ăn uống, thuê xe và tổ chức các chuyến đi trong ngày. Với lịch trình riêng Ajanta và Ellora, ở thành phố 2-3 đêm sẽ thoải mái hơn rất nhiều.
Ba mươi hang động đục thẳng vào vách đá hình móng ngựa, hình thành qua hai nghìn năm, nơi bóng tối chứa đựng ánh sáng trí tuệ.
Du khách đi một hoặc hai người có thể sử dụng xe buýt, taxi hoặc tuk-tuk tùy ngân sách và khả năng chịu được một ngày di chuyển dài. Tôi đã chọn cách đi đường bộ linh hoạt với tuk-tuk trong hành trình của mình. Với nhóm 6-8 người trở lên, nên cân nhắc phương án thuê xe riêng trọn gói, tốt nhất là xe có điều hòa và tài xế địa phương; chi phí tính theo đầu người thường hợp lý hơn, đồng thời chủ động được giờ xuất phát, thời gian ở lại từng hang và có thể kết hợp thêm các điểm trên tuyến.
Mức giá vé tham quan hiện được công bố cho khách quốc tế khoảng 600 Rupee/người. Giá trực tuyến có thể có mức khác tùy hệ thống và phí dịch vụ, vì vậy nên kiểm tra lại biểu phí chính thức trước ngày đi. Ngoài vé vào khu di sản, phương tiện shuttle từ khu vực đỗ xe đến khu hang có thể phát sinh chi phí riêng.
Ajanta thường mở cửa khoảng 9:00-17:30 và đóng cửa ngày thứ Hai. Nên đến gần giờ mở cửa, nhất là vào những tháng nóng, bởi khu vực từ bãi xe đến các hang và việc di chuyển giữa các hang vẫn đòi hỏi khá nhiều sức. Đừng dành cho Ajanta vài tiếng chỉ để “check-in”; một ngày trọn vẹn sẽ phù hợp hơn với tinh thần của nơi này.
Cửa hang chạm khắc tinh xảo họa tiết hoa văn và tượng Phật.
Những hang nên chiêm nghiệm sâu: Hang 1 là nơi nên dành nhiều thời gian cho các tranh tường nổi tiếng, đặc biệt hình tượng Bồ Tát Padmapani và Vajrapani; Hang 2 có hệ thống tranh và trang trí phong phú, giúp hình dung rõ hơn sự phát triển của nghệ thuật Ajanta; Hang 16 và Hang 17 đặc biệt quan trọng nếu muốn đọc Ajanta qua câu chuyện, tranh tường và kiến trúc thay vì chỉ ngắm tượng; còn Hang 26 là một chaitya lớn của giai đoạn muộn, nổi bật với các mảng điêu khắc, trong đó có hình Đức Phật nhập Niết bàn.
Không nhất thiết phải cố đi đủ cả 30 hang; với tôi, ngồi lâu trước vài tác phẩm quan trọng đáng giá hơn nhiều so với việc chạy qua toàn bộ quần thể để hoàn thành một danh sách.
Hãy dành cho Ajanta một ngày trọn vẹn.
Ajanta và Ellora: Hai địa điểm thường được ghép trong cùng các tour xuất phát từ Chhatrapati Sambhajinagar, nhưng người yêu thích lịch sử và văn hóa không nên cố nhồi cả hai vào một ngày. Ajanta và Ellora đại diện cho những câu chuyện rất khác nhau và mỗi nơi đủ lớn để cần một ngày riêng. Hãy dành một ngày cho Ajanta, một ngày cho Ellora, để có thời gian để nhìn, đọc và cảm nhận thay vì chỉ di chuyển giữa các điểm.
Cuối cùng, hãy mang giày dễ đi, nước uống, mũ và đừng quên một khoảng thời gian thật sự không chụp ảnh. Ajanta là một trong những nơi mà chiếc điện thoại đôi khi khiến người ta nhìn thấy ít hơn chứ không phải nhiều hơn. Đứng trước một bức tranh đã tồn tại hơn một nghìn năm, thử cất máy xuống vài phút và nhìn bằng mắt của chính mình; khi ấy, những người từng sống trong những hang đá này có thể bắt đầu trở lại, không phải bằng tiếng nói, mà bằng cảm giác.
Cây cơm nguội vàng - hình ảnh quen thuộc trên các tuyến phố Hà Nội khi đất trời vào thu
Cơm nguội, có vô số loài cây tên cơm nguội!
Trong những bài viết vừa qua, tui đã kể ra được 3 loài cây mang tên cơm nguội. Đó là:
Cây cơm nguội đường phố ở Hà Nội, được nhắc đến trong lời ca "cây cơm nguội vàng, cây bàng lá đỏ: của Trịnh Công Sơn. Cây này có tên khoa học là Celtis sinensis Pers.
Cây cơm nguội trong bài thơ Bông cơm nguội của Mường Mán, là cây dạng bụi, cao khoảng 1,5 - 2 met. Có tên khoa học là Ardisia quinquegona Blume, thuộc họ Đơn nem Myrsinaceae.
Cây cơm nguội, còn có tên là cây nổ, có ở Long Khánh quê tui. Cũng là cây dạng bụi, cao khoảng 1,5 - 2 met. Có tên khoa học là Flueggea virosa, thuộc họ Thầu dầu - Euphorbiaceae.
Vậy còn cây gì mang tên cơm nguội nữa không?
Có một loài cây tên cây nhội, còn gọi là thu phong, trọng dương mộc, cây quả cơm nguội, có tên khoa học Bischofia javanica Blume, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Đây là cây thân gỗ lớn, có thể cao tới hơn 20 mét, tán lá rộng, thường mọc hoang ở đồi núi và được trồng phổ biến trong đô thị để tạo bóng mát.
Ở Việt Nam, loài cây này mọc nhiều tại các tỉnh miền núi phía Bắc như Hòa Bình, Sơn La, Yên Bái, Lào Cai, Điện Biên. Ngoài việc lấy bóng mát, ngọn và lá non cây nhội còn được dùng làm thực phẩm. Người dân có thể hái lá non để nấu canh, xào hoặc làm gỏi cá.
Cây nhội (cơm nguội) và trái. Ảnh: medlatec.vn
Trên đây là những loại cây cơm nguội tương đối thông dụng, ngoài ra cón rất nhiều loài cây cơm nguội khác nữa.
Đáng chú ý là trong hệ thực vật có hẳn một chi tên là chi cơm nguội, danh pháp khoa học là Ardisia. Trung tâm Dữ liệu Thực vật Việt Nam (botanyvn.com) mô tả chi này như sau:
ARDISIA Sw.
[Từ chữ Hy Lạp ardis: đầu nhọn, mũi nhọn; cây có hoa nhọn]
Cây gỗ hay cây nhỡ. Lá mọc so le, đơn, mép có răng, không có lá kèm.
Hoa lưỡng tính mọc thành chùm hay chùy ở nách lá, màu trắng, hồng hay tía. Đài hợp có 5 thùy. Tràng hợp cũng có 5 thùy xen kẽ với các thùy đài. Nhị 5, có bao phấn gần dính, 2 ô. Bầu 1 ô, có một vòi dài mang đầu nhụy phình ở đỉnh vòi.
Quả mọng có 1 hạt.
Gồm 250 loài ở các vùng nhiệt đới và nóng, trừ ở châu Phi và rất ít ở Ôxtrâylia.
Ardisia pseudo-crispa Pit. có tên tiếng Việt là Cơm nguội thường, Cơm nguội nhăn. Ảnh: tracuuduoclieu.vn
Thực vật thuộc chi Cơm nguội đều có thể gọi chung tên là Cơm nguội. Như vậy ta có đến 250 loài cây cơm nguội khác nhau.
Ngay trong Cơ sở Dữ liệu Thực vật của Trung tâm Dữ liệu Thực vật Việt Nam cũng đã liệt kê hơn 60 loại cây cơm nguội (Ardasia). Ở đây tui chỉ trích ra 10 loại đầu tiên để... coi cho vui thôi.
Phật đài cháy rụi, chùa bị bom san phẳng khiến tượng Phật trơ trọi giữa vùng đất hoang tàn. Sau thời gian khuất lấp trong lau sậy, tượng “Phật cô đơn” được bài trí trong khuôn viên ngôi chùa nổi tiếng linh thiêng ở ngoại ô thành phố.
Bát Bửu Phật đài năm 1990 - Ảnh: Võ văn Tường
TP.HCM và các tỉnh lân cận có nhiều ngôi chùa cổ không chỉ có kiến trúc đặc sắc mà còn sở hữu những pho tượng đặc biệt. Mỗi bức tượng của các chùa này đều ẩn giấu những câu chuyện, giá trị văn hóa tâm linh riêng.
“Đức Phật cô đơn”
Tọa lạc trong khu đất có diện tích rộng lớn, bài trí nhiều cây xanh, tiểu cảnh xanh mát, chùa Phật Cô Đơn (tên chính thống là Bát Bửu Phật Đài hay chùa Thanh Tâm, xã Lê Minh Xuân, huyện Bình Chánh, TP.HCM) nổi tiếng linh thiêng.
Chùa Phật Cô Đơn.
Hiện nay, ngôi chùa cũ không chỉ là nơi để Phật tử, người dân chiêm bái, cầu nguyện. Nơi đây còn là địa điểm tham quan nổi tiếng của TP.HCM. Ngoài có cảnh quan yên bình, xanh mát, kiến trúc tráng lệ, chùa thu hút khách thập phương bởi sở hữu tượng “Phật cô đơn”.
Theo các tư liệu của chùa, tên gọi này xuất phát từ việc người dân phát hiện bức tượng Phật Thích Ca Mâu Ni có kích thước lớn trơ trọi giữa vùng đất hoang tàn vào những năm 1976. Xuất xứ của pho tượng cũng có nhiều thông tin li kì.
Chùa có không gian xanh mát với nhiều tiểu cảnh đẹp mắt.
Trước đây, bức tượng trên nằm trong khuôn viên chùa Thanh Tâm. Năm 1956, cư sĩ Lê Chí Bình, pháp danh Thiện Bảo phát tâm cúng dường khoảng 30ha đất gia đình để xây dựng chùa Thanh Tâm.
Sau đó, ông có ý định đúc tượng Phật để thờ trong khuôn viên chùa. Tháng 9/1957, ông được chùa Xá Lợi (chùa Phật học Xá Lợi ngày nay) hiến tặng tượng Phật Thích Ca Mâu Ni có kích thước lớn.
Bức tượng này cao 4,80m, chiều ngang hai gối 4m, nặng khoảng 4 tấn. Toàn bộ tượng được đặt trên đài sen cao 1,20m. Lúc bấy giờ, việc thỉnh tượng Phật từ chùa Xá Lợi về chùa Thanh Tâm gặp rất nhiều khó khăn.
Tượng Phật Thích Ca Mâu Ni được người dân đặt tên là tượng "Phật cô đơn" vào năm 1976.
Do có kích thước lớn, trọng lượng nặng, mọi người không thể di chuyển tượng ra khỏi cửa ở tầng lầu chùa Xá Lợi. Để có thể thỉnh tượng về chùa, ông Bình làm lễ, xin được chia tượng thành 2 phần.
Ông Bình để lại nguyên vẹn phần thân trên của bức tượng. Thân dưới của tượng, ông cho người chia làm 41 phần, mỗi phần có độ lớn, trọng lượng đủ để 2 người khiêng. Sau đó, ông khởi công xây dựng đài bát giác, cách chùa Thanh Tâm khoảng 100m làm nơi bài trí tượng Phật.
Cách đây nhiều năm, vì chiến tranh, tượng trơ trọi giữa đồng vắng.
Các tài liệu của chùa ghi nhận, việc xây dựng đài bát giác hay còn gọi là Bát Bửu Phật Đài kéo dài từ năm 1959 đến năm 1961 mới hoàn thành. Phật đài cao 3m, xung quanh có 4 cầu thang với 21 bậc.
Tháng 3/1961, ông Bình cho người ráp nối các phần của bức tượng lại như lúc ban đầu. Tháng 8 cùng năm, chùa Thanh Tâm làm lễ an vị tượng Phật Thích Ca Mâu Ni đã được ráp nối hoàn thiện trên Bát Bửu Phật Đài.
Linh thiêng
Lúc bấy giờ, Phật đài cùng tượng Phật Thích Ca Mâu Ni cao lớn sừng sững trở thành biểu tượng tâm linh, thu hút nhiều Phật tử đến chiêm bái. Tuy nhiên sau đó khói lửa bom đạn chiến tranh đã tàn phá vùng đất có chùa tồn tại.
Đặc biệt, tháng 2/1965, Bát Bửu Phật Đài trúng trái sáng từ máy bay ném bom dẫn đến bị cháy rụi phần mái lợp bằng cỏ tranh. 9 tháng sau, chùa Thanh Tâm cũng bị trúng bom, sập nát hoàn toàn.
Nay tượng được an vị trên đài cao, khang trang trước chính điện của chùa Thanh Tâm.
Sau nhiều năm tháng bị chiến tranh tàn phá, vắng bóng người qua lại, Bát Bửu Phật Đài hoang phế, um tùm cỏ dại. Các công trình của chùa Thanh Tâm cũng bị bom đạn san phẳng, không còn dấu vết.
Tuy vậy, tượng Phật Thích Ca Mâu Ni vẫn sừng sững, tọa thiền trên đài sen giữa vùng đất bị bom đạn cày xới, mọc đầy cỏ hoang. Lúc này, trên thân tượng phật có nhiều lỗ do trúng đạn. Tuy vậy, súng đạn không làm hư hại cũng như ảnh hưởng đến thần thái của bức tượng.
Khuôn viên chùa có nhiều tượng kích thước lớn khác.
Sau này, khi được trở lại vùng đất cũ, ông Bình cho người trám lại các vết thủng do đạn gây ra trên thân tượng. Năm 1976, đoàn thanh niên xung phong đến khu vực có chùa Thanh Tâm để đào kênh thông nước xả phèn.
Tại đây, nhiều người phát hiện tượng Phật Thích Ca Mâu Ni sừng sững giữa cánh đồng hoang. Thấy tượng trơ trọi nơi đồng vắng, không người hương khói, những người này đặt tên cho tượng Phật này là tượng “Phật cô đơn”. Tên gọi này được lưu truyền từ đó đến bây giờ.
Sự việc tượng Phật Thích Ca Mâu Ni vẫn tồn tại nguyên vẹn trong vùng đất bị bom đạn bị cày xới trơ trụi khiến Phật tử, người dân tin tượng rất linh thiêng. Sau đó, tượng Phật cô đơn được đông đảo Phật tử, người dân đến chiêm bái.
Khu nội viện của chùa.
Năm 1988, Bát Bửu Phật Đài được chỉnh trang. Cùng năm, chùa xây dựng nhiều công trình như: Nhà tiếp khách, phòng phát hành kinh sách, cổng tam quan… Năm 2017, chùa được xây lại toàn bộ và lấy lại tên Thanh Tâm như lúc trước.
Sau đợt trùng tu này, các công trình tại chùa Thanh Tâm đều tráng lệ, có kiến trúc đẹp mắt. Khuôn viên chùa trồng, bài trí nhiều cây xanh, tiểu cảnh. Nơi đây cũng bài trí nhiều tượng phật có kích thước lớn, nhỏ được tạo tác tinh xảo, đẹp như những tác phẩm nghệ thuật.
Mỗi ngày, chùa đón nhiều lượt khách thập phương, Phật tử và ni sư đến chiêm bái, tu học.
Tuy nhiên nổi bật và được chú ý hơn cả vẫn là tượng Phật cô đơn có từ hơn 60 năm trước. Tượng được bài trí trên đài cao. Phía dưới tượng là chánh điện của chùa Thanh Tâm.
Phía trước chánh điện, chùa bài trí tượng Quan Thế Âm Bồ Tát cao lớn. Ngoài ra, chùa có nội viện nằm ở 2 bên chính điện. Đây là nơi dành cho các ni sư tu tập.
Lưu Vũ Tích 劉禹錫 (772-842) tự Mộng Đắc 夢得, người Bành Thành (nay là huyện Đông Sơn, tỉnh Giang Tô) đỗ tiến sĩ năm Trinh Nguyên thứ 9 (793), làm giám sát ngự sử đời Đức Tông. Thời Thuận Tông cùng tham dự vào những chủ trương chính trị tiến bộ cùng Vương Thúc Vân, Liễu Tông Nguyên, sau Vương Thúc Văn bị bọn cường quyền gièm pha, ông cũng bị đổi thành Lãng Châu thứ sử. Ông làm từ hay dùng tục ngữ địa phương, Bạch Cư Dị từng gọi ông là thi hào. Tác phẩm có Lưu Vũ Tích tập.
