I. Ớt trong lăng kính khoa học hiện đại
Khoa học hiện đại đã có nhiều nghiên cứu sâu về hoạt chất chính trong ớt: capsaicin – hợp chất tạo ra cảm giác cay nóng. Thoạt nhìn, capsaicin giống như một chất gây kích ứng, nhưng thực tế, nó là một phân tử đặc biệt có khả năng kích hoạt thụ thể đau tạm thời (TRPV1), từ đó não bộ nhận tín hiệu “nóng”, dẫn đến phản ứng tiết endorphin, được mệnh danh là hormone hạnh phúc.
1. Tác dụng chống viêm, giảm đau. Một nghịch lý của sự cay
Capsaicin là một hoạt chất đã được sử dụng rộng rãi trong y học phương Tây để giảm đau thần kinh, đau lưng, viêm khớp, zona thần kinh… bằng cách làm cạn kiệt chất dẫn truyền thần kinh P – liên quan đến cảm giác đau. Đây là nghịch lý: thứ gây đau tạm thời lại là công cụ chữa đau bền vững.
2. Tăng cường trao đổi chất và giảm cân
Nhiều nghiên cứu chứng minh rằng ớt có khả năng tăng sinh nhiệt (thermogenesis), từ đó thúc đẩy quá trình trao đổi chất và đốt cháy calo. Ngoài ra, capsaicin còn giúp ức chế cảm giác thèm ăn và hỗ trợ tiêu hóa nhờ tăng tiết dịch vị.
3. Hỗ trợ tim mạch và tuần hoàn máu
Capsaicin giúp giãn mạch máu, cải thiện lưu thông máu và giảm cholesterol LDL (cholesterol xấu), đồng thời ngăn ngừa kết tụ tiểu cầu – nguyên nhân dẫn đến huyết khối và đột quỵ. Một nghiên cứu của Trung tâm Y tế Cedars-Sinai (Mỹ) năm 2014 cho thấy ớt giúp giảm nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch lên đến 26%.
4. Ngăn ngừa ung thư – sự thật bị lu mờ?
Nhiều tài liệu khoa học hiện đại ban đầu nghi ngờ ớt gây ung thư dạ dày. Nhưng gần đây, Trung tâm Nghiên cứu Ung thư M.D. Anderson (Hoa Kỳ) đã chỉ ra: capsaicin có khả năng ức chế sự phát triển tế bào ung thư, đặc biệt ở ung thư tuyến tiền liệt, phổi, và tụy. Nó còn có tác dụng gây chết theo chương trình (apoptosis) đối với các tế bào ung thư, trong khi ít ảnh hưởng đến tế bào lành mạnh.
Ảnh Pixabay
II. Sự hiểu sai phổ biến về ớt
1. “Ớt gây loét dạ dày” là quan niệm sai lệch phổ biến
Trong suốt nhiều thập kỷ, người ta tin rằng ăn cay làm hại dạ dày. Tuy nhiên, nghiên cứu của Tạp chí Gastroenterology năm 2015 chỉ ra rằng capsaicin kích thích tiết chất nhầy bảo vệ niêm mạc, và thậm chí có thể giúp chữa viêm loét nếu dùng đúng cách. Vấn đề không nằm ở ớt, mà nằm ở cách ăn, lượng ăn, và thể trạng cá nhân.
2. Ớt là thức ăn “gây nóng trong” là một cách hiểu đơn giản hóa
Trong nhiều nền y học cổ truyền, “nóng” không đơn giản là tăng thân nhiệt, mà là trạng thái mất cân bằng âm dương. Khi cơ thể đã “nhiệt”, ăn ớt như thêm dầu vào lửa. Nhưng nếu đúng thể hàn, khí huyết trì trệ, ăn ớt lại là thuốc bổ khí hoạt huyết. Vậy nên, kết luận ớt là “xấu” chỉ vì nó “nóng” là cách nhìn phiến diện, thiếu biện chứng thể chất.
III. Ớt dưới góc nhìn của y học Trung Hoa xưa
Trong Bản Thảo Cương Mục của danh y Lý Thời Trân, ớt (辣椒, còn gọi là “Hồ tiêu”) được ghi chép như sau:
“Tính đại nhiệt, vị cay, vào hai kinh Tỳ và Vị. Có công năng ôn trung tán hàn, tiêu thực hóa đàm, tán hàn chỉ thống.”
Câu này cho thấy ớt là thuốc quý cho người thể hàn, đặc biệt hiệu quả với đầy bụng, lạnh bụng, tiêu hóa kém, ho có đờm lạnh. Ớt cũng thường được dùng trong các phương thuốc rượu xoa bóp chữa tê thấp, đau khớp, điều mà y học phương Tây cũng đang sử dụng tương tự.
Người xưa phân biệt rất rõ thể chất từng người, chứ không gán “tốt” hay “xấu” chung cho một thực phẩm nào cả. Cũng như lửa, ớt là người bạn trung thành nếu được dùng đúng cách, và kẻ phá hoại nếu lạm dụng mù quáng.
IV. Những điều khoa học chưa (hoặc không dám) công bố
1. Ớt và cảm xúc, một dạng giải độc tâm linh?
Khi ăn cay, người ta chảy nước mắt, mồ hôi, cảm giác như đang giải phóng cảm xúc bị kìm nén. Một số nghiên cứu sơ khởi trong ngành tâm thể học (psychoneuroimmunology) cho thấy, cay có thể kích thích giải phóng cảm xúc tiêu cực bị “tồn đọng” trong hệ thần kinh ruột (second brain). Đó là lý do một số người thấy “thanh thản lạ kỳ” sau khi ăn cay dù lúc đầu rất “đau khổ”.
2. Ớt và nội khí – tinh thần của Hỏa
Trong văn hóa Đông phương, ớt tượng trưng cho hành Hỏa, năng lượng của sự bùng cháy, của ánh sáng và chuyển hóa. Người “âm khí thịnh, dương khí suy” thường u uất, chậm chạp, lo âu, ớt khi dùng đúng cách có thể kích hoạt dương khí, giúp người bệnh minh mẫn hơn. Dĩ nhiên, đây là lĩnh vực khoa học chưa thể đo lường định lượng – nhưng không vì thế mà vô giá trị.
Ớt không đơn thuần là một gia vị cay nồng. Nó là một loại dược liệu, một biểu tượng văn hóa, một công cụ kích hoạt trí lực, sinh lực và cả dũng khí tinh thần. Khoa học hiện đại có thể nhìn thấy phần nổi của tảng băng, nhưng những gì ẩn bên dưới: sự cân bằng âm dương, tác động cảm xúc, vai trò văn hóa, thì phải cần đến sự chiêm nghiệm của cổ nhân và người thực sự trải nghiệm.
Như cổ nhân từng nói:
“Thiện dụng tân vị, hòa nhi bất ngộ. Bất kham kỳ nhiệt, tức hữu tâm hỏa.”
(Khéo dùng vị cay, thì hòa mà không sai. Không chịu được cái nóng của ớt, là bởi trong lòng vốn đã có lửa.)
V. Ớt có thực sự cay? Khi vị giác là sản phẩm của văn hóa và quan niệm
Người Việt thường ăn ớt với thái độ dè chừng, xem đó là “gia vị phụ”, “món ăn phụ trợ” cho những người thích ăn cay. Thậm chí, nhiều người gán cho ớt danh xưng tiêu cực: “nóng trong”, “hại bao tử”, “ăn chi mà cay quá vậy trời!”.
Trong khi đó, tại Tứ Xuyên (Trung Quốc), ớt lại không phải là gia vị, mà là nguyên liệu chính, thậm chí là một phần bản sắc dân tộc. Người Tứ Xuyên ăn ớt như người miền Bắc ăn hành, người Huế dùng mắm, không dè dặt, không e ngại, không xem đó là “gia vị phụ”.
Điều đáng nói là: người Tứ Xuyên không thấy cay như người Việt thấy, mặc dù nồng độ capsaicin trong món ăn có thể cao gấp nhiều lần.
Tại sao lại như vậy?
1. Vị giác không chỉ nằm ở đầu lưỡi, mà nằm ở… tư tưởng
Cảm nhận cay không chỉ là phản ứng thần kinh, mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ “mẫu thức” văn hóa, thói quen, ký ức vị giác và tâm lý tiếp nhận.
- Nếu một người từ nhỏ đã được ăn cay, cơ thể họ sẽ thích nghi về sinh học: tuyến mồ hôi hoạt động linh hoạt hơn, thụ thể cảm giác đau (TRPV1) “lười” phản ứng hơn.
- Nhưng quan trọng hơn, tâm lý và định kiến mới là yếu tố then chốt. Khi bạn tin rằng cay là xấu, thì chỉ cần chút cay nhẹ cũng sẽ khiến bạn phản ứng mạnh. Nhưng nếu bạn xem cay là “một phần của bữa ăn“, thì bạn sẽ ăn mà không thấy khổ sở nữa, thậm chí sẽ thấy sự kết hợp của nó cùng với món sẽ trở nên hòa quyện hơn.
Tại sao thiên nhiên ban tặng cho chúng ta : Chua – cay – đắng – mặn – Ngọt? Tại sao vũ trụ lại có Ngũ Hành: Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ? Hãy cùng suy ngẫm một cách sâu sắc nhé.
Một ví dụ tương tự: một số người Tây phương lần đầu ăn mắm tôm sẽ thấy “thối khủng khiếp”, còn người Việt lại thấy thơm và hấp dẫn lạ kỳ. Hoặc như cùng dòng máu người Việt, có người rất thích mùi vị sầu riêng, nhưng một số người rất ám ảnh về nó. Tại sao lại như vậy?
Thật ra, mùi vị không tự nó gây phản ứng,
mà là do tâm lý tiếp nhận hình thành nên phản ứng đó.
2. Tứ Xuyên, nơi ớt gắn với bản sắc khí hậu và tính cách con người
Cá Hấp Tứ xuyên
Tứ Xuyên có khí hậu ẩm ướt, lạnh lẽo quanh năm. Trong y học cổ truyền,
ẩm tà gây hàn thấp, làm trì trệ khí huyết, do đó ẩm thực nơi này phát triển
các món nóng, cay, tê (麻辣) để
hành khí, tán hàn, thông kinh lạc. Vì vậy,
ớt trở thành phương thuốc dưỡng sinh mỗi ngày, chứ không đơn thuần là thứ làm cay lưỡi.Hơn thế, người Tứ Xuyên mang tính cách
nồng nhiệt, hào sảng, thích vui vẻ, cởi mở, đặc trưng phù hợp với tính nóng của ớt. Khi ăn cay, họ không gồng mình chịu đựng, mà thả lỏng đón nhận như một cuộc chơi.
Không có kháng cự, thì không có “cay”.
3. Cảm giác là sản phẩm của Tâm, không phải của vật
Phật gia giảng:
“Tướng do tâm sinh, cảnh tùy tâm chuyển.”
Điều này được chứng thực rõ nét qua ớt: ớt không tự cay, cay là do người ăn định nghĩa. Nếu bạn sợ, bạn sẽ thấy nó thiêu đốt. Nếu bạn chấp nhận, bạn sẽ thấy nó kích thích. Nếu bạn yêu thích, bạn sẽ thấy nó ngon. Tất nhiên, dù thích thế nào hay ngon thế nào cũng được không được ăn quá nhiều và lạm dụng.
Như cổ nhân từng nói:
“Thiện dụng tân vị, hòa nhi bất ngộ. Bất kham kỳ nhiệt, tức hữu tâm hỏa.”
(Khéo dùng vị cay, thì hòa mà không sai. Không chịu được cái nóng của ớt, là bởi trong lòng vốn đã có lửa.)
VI. Ảnh hưởng bởi thuyết duy vật, thuyết tiến hóa?
Trong thế giới hiện đại, cảm giác cay thường được định nghĩa theo mô hình duy vật:
Ớt chứa capsaicin → Kích thích thụ thể TRPV1 → Gửi tín hiệu đến não bộ → Cảm thấy “cay”.
Mô hình này, dù đúng về mặt sinh học, lại bỏ qua yếu tố tinh thần, văn hóa, tâm lý và nhân sinh, tức là toàn bộ “phần mềm” tạo nên cảm thức con người.
Đây là biểu hiện điển hình của ảnh hưởng từ thuyết duy vật (materialism) và thuyết tiến hóa (evolutionism), hai hệ tư tưởng vốn cho rằng mọi cảm giác, ý thức, tư tưởng đều là sản phẩm phụ của vật chất, của sự tiến hóa ngẫu nhiên và chọn lọc tự nhiên.
1. Thuyết duy vật khiến người ta quên mất tâm thức điều khiển cảm giác
Dưới thuyết duy vật, cay là do “phản ứng hóa học”, “dẫn truyền thần kinh”, “kích thích nơron”, mọi thứ được quy về vật chất. Nhưng trong thực tế, không ai phản ứng giống nhau trước cùng một lượng ớt.
- Một người lớn lên ở Huế có thể ăn bún bò với ớt tươi mà không nhíu mày.
- Một người lớn lên ở châu Âu có thể vừa ăn vừa rơi nước mắt.
- Một đứa trẻ tập ăn cay dần dần sẽ thấy “bớt cay” theo thời gian, không phải vì capsaicin thay đổi, mà vì tâm lý tiếp nhận đã thay đổi.
Vậy thì cái gì quyết định cảm giác? Phải chăng
tâm niệm – văn hóa – ký ức – định kiến mới là căn nguyên sâu xa?
Khi bỏ qua yếu tố tinh thần, thuyết duy vật đã khiến con người nhìn nhận thế giới như một cỗ máy sinh học thuần túy, và vì thế
bị ràng buộc vào những giới hạn của chính quan niệm vật chất mà họ tin vào.
2. Thuyết tiến hóa khiến người ta xem cay là “chống lại sinh tồn”
Trong thuyết tiến hóa, cảm giác đau và cay là cơ chế cảnh báo của tự nhiên, để tránh các chất độc. Vì thế, nhiều nhà khoa học từng cho rằng ớt cay là tín hiệu cho thấy nó không nên ăn, là cách mà cây bảo vệ mình khỏi bị động vật tiêu thụ.
Tuy nhiên, nghịch lý là: ngày càng nhiều người thích ăn cay, không chỉ ăn mà còn chế biến, tìm kiếm, sáng tạo ra món ăn cay.
- Người Mexico dùng ớt từ thời Maya, xem nó là “lửa của thần mặt trời”.
- Người Hàn Quốc dùng ớt làm kim chi, một trong những biểu tượng văn hóa bền vững nhất.
- Người Tứ Xuyên Trung Quốc ăn ớt hàng ngày.
Phải chăng vị cay là thứ vượt khỏi bản năng sinh tồn, đi vào vùng linh cảm văn hóa và biểu tượng?
Ảnh Pexels
Nếu đi theo thuyết tiến hóa, người ta sẽ nghĩ rằng cay là vô ích, thậm chí có hại. Nhưng nếu nhìn bằng đôi mắt nhân học, ta thấy cay là
một lựa chọn văn hóa, một sự rèn luyện tinh thần, và đôi khi,
một hình thức vượt lên cảm giác thân xác để khai mở nội khí.Khi khoa học bị ảnh hưởng quá mạnh bởi thuyết duy vật và tiến hóa, nó làm người ta quên mất rằng:
Vị cay là cảm giác, mà cảm giác là kết quả của niềm tin, thói quen và ký ức.
Cái gì tạo ra cảm giác ấy, không phải là một phân tử hóa học, mà là cái tâm. Nguyên Tác An Hậu
Theo: vandieuhay
