Phùng Quốc Chương từng đảm nhận các cương vị như Đại Tổng thống và Phó Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc.
Năm 1919, khi Phùng Quốc Chương (Feng Guozhang) trút hơi thở cuối cùng tại Bắc Kinh, gia nhân kiểm kê di sản mà ông để lại đã phải kinh ngạc. Hàng chục triệu đồng đại dương, hàng vạn mẫu ruộng ở Hà Bắc, vô số bất động sản tại Bắc Kinh, Nam Kinh... Khối tài sản ấy lớn đến mức người đời sau vẫn truyền tai nhau rằng ngay cả đàn cá trong Trung Nam Hải, ông cũng từng cho đánh bắt sạch để bán lấy tiền.
Thế nhưng chưa đầy một thế kỷ sau, chắt nội của ông là nghệ sĩ hài nổi tiếng Phùng Củng lại từng lớn lên trong cảnh 12 người chen chúc trong một căn nhà nhỏ ở Thiên Tân. Cùng mang họ Phùng, nhưng chỉ sau ba đời, gia tộc từng giàu nhất nhì Trung Quốc gần như trắng tay.
Điều gì đã xảy ra?
Từ cậu học trò nghèo trở thành nguyên thủ quốc gia
Phùng Quốc Chương sinh năm 1859 tại huyện Hà Gian, tỉnh Hà Bắc, trong một gia đình nhà nho bình thường.
Năm 25 tuổi, ông nhập ngũ và gặp được người làm thay đổi cả cuộc đời mình: Viên Thế Khải.
Khi Viên Thế Khải xây dựng Tân quân Bắc Dương tại Tiểu Trạm (Thiên Tân), Phùng Quốc Chương là một trong những sĩ quan nòng cốt. Sau này, đội quân Bắc Dương trở thành lực lượng quân sự mạnh nhất Trung Quốc đầu thời Dân quốc, còn ba vị tướng xuất sắc nhất được người đời gọi là "Bắc Dương Tam Kiệt”:
- Vương Sĩ Trân là "Rồng”.
- Đoàn Kỳ Thụy là "Hổ”.
- Phùng Quốc Chương là "Chó”.
Chữ "Chó" khi ấy hoàn toàn không mang ý xúc phạm mà dùng để chỉ người trung thành, gan lì, chịu được gian khổ và luôn theo chủ đến cùng.
Con đường quan lộ của Phùng Quốc Chương vô cùng thuận lợi. Ông lần lượt giữ các chức vụ Đô đốc Giang Tô, Quyền Thủ tướng, Phó Tổng thống và đến năm 1917 trở thành Quyền Đại Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc sau khi Lê Nguyên Hồng từ chức.
Nhưng điều khiến ông nổi bật không chỉ là tài cầm quân.
Năm 1915, khi Viên Thế Khải chuẩn bị xưng đế, ông bí mật dò hỏi thái độ của Phùng Quốc Chương. Ban đầu, Phùng tỏ ra nước đôi, không bày tỏ lập trường. Nhưng khi Thái Ngạc phát động khởi nghĩa ở Vân Nam, ông lập tức gửi điện tín về Bắc Kinh khuyên Viên Thế Khải từ bỏ đế chế.
Sự nhạy bén về chính trị ấy giúp ông nhanh chóng trở thành người thừa hưởng gần như toàn bộ thế lực của phe quân phiệt Trực hệ sau khi Viên Thế Khải qua đời.
Từ một chàng trai xuất thân nghèo khó ở Hà Bắc, sau hơn ba mươi năm lăn lộn, Phùng Quốc Chương đã đứng trên đỉnh cao quyền lực của Trung Hoa Dân Quốc.
Phùng Quốc Chương - Vị tổng thống nổi tiếng vì... quá giỏi kiếm tiền
Có được quyền lực, Phùng Quốc Chương cũng bắt đầu tích lũy của cải bằng đủ mọi cách.
Nguồn thu lớn đầu tiên đến từ quân đội. Dưới quyền ông có hàng trăm nghìn binh sĩ, chỉ cần khấu trừ mỗi người vài đồng quân lương mỗi tháng cũng tạo thành khoản tiền khổng lồ.
Tiếp theo là mua quan bán chức. Muốn làm tri huyện hay sư trưởng đều phải bỏ ra số tiền rất lớn.
Ông còn nắm nhiều cổ phần tại các ngân hàng lớn nhất Trung Quốc lúc bấy giờ, mỗi năm chỉ riêng tiền cổ tức đã là con số khiến nhiều người mơ ước.
Song song với đó, Phùng Quốc Chương không ngừng thu mua đất đai ở Hà Bắc, Bắc Kinh và Nam Kinh. Người ta kể rằng ruộng đất của gia tộc họ Phùng tại quê nhà rộng đến mức đi cả ngày vẫn chưa hết.
Nhưng câu chuyện khiến hậu thế sửng sốt nhất lại xảy ra vào năm 1918.
Khi sống trong Trung Nam Hải với cương vị Quyền Đại Tổng thống, nhìn thấy hàng nghìn con cá được nuôi nhiều năm trong hồ, ông nảy ra ý định bán chúng để lấy tiền.
Một mẻ lưới được thả xuống.
Toàn bộ cá trong hồ bị bắt sạch, đưa ra chợ bán và thu về hàng chục vạn đồng đại dương.
Tin tức lan khắp Bắc Kinh, báo chí khi ấy thi nhau châm biếm rằng vị Đại Tổng thống đã biến Trung Nam Hải thành... ao cá của riêng mình.
Cuối năm 1919, Phùng Quốc Chương qua đời khi mới 60 tuổi.
Khối tài sản ông để lại được ước tính lên tới hàng chục triệu đồng đại dương – sức mua tương đương hàng chục tỷ nhân dân tệ ngày nay.
Không ai ngờ rằng chỉ vài chục năm sau, tất cả sẽ tan thành mây khói.
Khi ở đỉnh cao quyền lực, Phùng Quốc Chương đã tích luỹ được một khối tài sản khổng lồ.
Bảy cơn sóng dữ cuốn sạch gia sản họ Phùng
Sau khi Phùng Quốc Chương mất, tài sản được chia cho các con trai. Ai nấy đều trở thành những phú hộ giàu có.
Nếu ở trong một thời đại bình yên, số của cải ấy đủ để con cháu nhiều đời sống sung túc.
Nhưng lịch sử Trung Quốc thế kỷ XX lại là cỗ máy xóa sạch của cải khắc nghiệt nhất.
Biến cố đầu tiên là những cuộc hỗn chiến giữa các phe quân phiệt trong thập niên 1920. Sau khi Phùng Quốc Chương qua đời, phe Trực hệ suy yếu, nhiều tài sản của gia tộc bị đồng minh cũ chiếm đoạt hoặc bán rẻ.
Năm 1937, chiến tranh Trung – Nhật bùng nổ. Quân Nhật chiếm Hoa Bắc, phần lớn đất đai và nhà cửa của họ Phùng tại Hà Bắc và Bắc Kinh bị trưng thu.
Sau khi kháng chiến kết thúc, siêu lạm phát lại khiến toàn bộ tiền mặt tích trữ gần như biến thành giấy lộn.
Đến cuộc cải cách ruộng đất đầu thập niên 1950, hàng vạn mẫu ruộng của gia tộc bị tịch thu.
Tiếp đó là phong trào công tư hợp doanh năm 1956, toàn bộ cổ phần và cơ sở kinh doanh còn sót lại cũng được sáp nhập vào doanh nghiệp nhà nước.
Năm 1957, con trai Phùng Quốc Chương là Phùng Hải Cương – một giáo viên ở Thiên Tân – bị quy kết là phần tử cánh hữu vì xuất thân từ gia đình quân phiệt Bắc Dương.
Bi kịch lên đến đỉnh điểm trong Cách mạng Văn hóa năm 1966.
Những bức ảnh cũ, sách quý, đồ gia bảo, ngôi nhà tổ... đều bị phá hủy hoặc tịch thu.
Theo nhiều lời kể, ngay cả phần mộ của Phùng Quốc Chương tại quê nhà cũng bị Hồng vệ binh đào phá. Quan tài bị đập nát, hài cốt bị vứt ra ngoài nghĩa trang, còn khu nhà tổ rộng lớn của họ Phùng thì bị tháo dỡ hoàn toàn, gạch ngói đem đi làm đường.
Sau bảy biến cố lớn liên tiếp, gia tộc từng giàu có bậc nhất gần như không còn lại bất cứ thứ gì.
Tuổi thơ cơ cực của Phùng Củng
Phùng Củng sinh năm 1957, đúng năm cha ông bị quy là phần tử cánh hữu.
Ông lớn lên trong thân phận thuộc diện "hắc ngũ loại". Gia đình có tới 12 người chen chúc trong một căn nhà nhỏ ở Thiên Tân.
Mùa đông lạnh buốt như hầm băng.
Để có tiền nuôi các con, mẹ ông từng phải lén đi bán máu. Quần áo, giày dép đều là đồ cũ của anh chị để lại.
Khi đi học, giáo viên còn dặn ông tuyệt đối không được ghi trong lý lịch rằng mình là hậu duệ của một quân phiệt Bắc Dương.
Muốn nhập ngũ không được.
Muốn vào trường đại học trọng điểm cũng bị lý lịch gia đình cản trở.
Có lẽ khi ấy, cậu bé Phùng Củng không thể tưởng tượng được rằng tên tuổi của ông nội mình vẫn được in trang trọng trong các cuốn sách lịch sử, trong khi bản thân lại chỉ mong có một đôi giày không thủng đế.
Phùng Củng - Cháu nội của Phùng Quốc Chương.
Thứ duy nhất còn sót lại
Năm 1973, cuộc đời Phùng Củng rẽ sang hướng khác khi ông được tuyển vào tổ tấu hài của Nhà Văn hóa quận Hòa Bình, Thiên Tân.
Ngay cả cơ hội ấy cũng suýt bị hủy bỏ vì lý lịch gia đình. Hồ sơ của ông từng bị gạt sang một bên sau khi cán bộ tuyển chọn nhìn thấy dòng chữ "cháu nội quân phiệt Bắc Dương".
May mắn thay, một người thầy đã đứng ra bảo lãnh, khẳng định cậu thanh niên này có năng khiếu đặc biệt về ngôn ngữ.
Sau đó, Phùng Củng bái danh hài Mã Quý làm sư phụ, đổi tên từ Phùng Minh Quang thành Phùng Củng, với mong muốn cuộc đời sẽ vững vàng hơn sau những năm tháng phiêu bạt.
Năm 1986, ông lần đầu bước lên sân khấu Gala Xuân của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc. Hai năm sau, cặp bài trùng Phùng Củng – Ngưu Quần nổi tiếng khắp cả nước.
Suốt hơn ba thập kỷ liên tiếp, ông trở thành gương mặt quen thuộc mỗi đêm giao thừa với câu nói bất hủ: "Tôi nhớ mọi người muốn chết!"
Đó cũng là lúc người ta nhận ra, tài sản quý giá nhất mà gia tộc họ Phùng truyền lại chưa bao giờ là hàng chục triệu đồng đại dương, hàng vạn mẫu ruộng hay những đàn cá trong Trung Nam Hải.
Điều còn tồn tại qua chiến tranh, lạm phát, cải cách ruộng đất, các phong trào chính trị và mọi biến động của thế kỷ XX chính là nghị lực.
Tiền bạc có thể bị cuốn trôi bởi thời cuộc. Gia sản có thể mất sạch chỉ sau vài thập kỷ. Nhưng năng lực và ý chí vươn lên mới là thứ có thể truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Phùng Quốc Chương để lại cho con cháu cả một kho vàng, nhưng rồi tất cả đều mất.
Phùng Củng gần như chỉ thừa hưởng một cái họ.
Cuối cùng, chính bằng tài năng, sự kiên trì và một câu nói quen thuộc trên sân khấu, ông đã gây dựng lại danh tiếng cho cả gia tộc.
Đó có lẽ là bài học khắc nghiệt nhưng cũng công bằng nhất về sự hưng suy của các dòng họ trong lịch sử Trung Quốc.
Bảo Minh / Theo: Dân Việt
