Đại phú hào Thịnh Tuyên Hoài.
Trong lịch sử cận đại Trung Quốc, có hai người phụ nữ từng để lại dấu ấn đặc biệt đối với vận mệnh đất nước. Một người là Tống Mỹ Linh – Đệ nhất phu nhân nổi tiếng của Trung Hoa Dân Quốc, phu nhân của Tưởng Giới Thạch. Người còn lại là Triệu Nhất Địch, hay còn được biết đến với cái tên Triệu Tứ tiểu thư – người phụ nữ đã dành hơn nửa thế kỷ ở bên Trương Học Lương trong những năm tháng ông bị quản thúc. Điều khiến nhiều người bất ngờ là cả hai đều có một điểm chung ít ai biết đến: mẹ của họ từng là nữ tỳ trong phủ của Thịnh Tuyên Hoài – vị đại phú hào và cũng là một trong những nhà cải cách kinh tế nổi tiếng nhất cuối triều Thanh.
Đó là một câu chuyện vừa mang màu sắc "thâm cung bí sử", vừa phản ánh sự kỳ lạ của lịch sử. Hai cô hầu gái tưởng chừng chỉ là những nhân vật vô danh trong một đại gia tộc, cuối cùng lại trở thành những người mẹ sinh ra hai phụ nữ có ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử Trung Quốc thế kỷ XX.
Thịnh Tuyên Hoài (1844–1916) được mệnh danh là "cha đẻ của công nghiệp hiện đại Trung Quốc" và cũng là một trong những người giàu có nhất cuối thời nhà Thanh. Ông là nhân vật chủ chốt của phong trào Dương vụ, lần lượt sáng lập hoặc góp phần xây dựng Cục Điện báo Trung Quốc, Ngân hàng Thương mại đầu tiên, tuyến đường sắt Bắc Kinh – Hán Khẩu, Trường Đại học Bắc Dương và nhiều doanh nghiệp quy mô lớn khác. Khối tài sản của ông từng được đánh giá thuộc hàng lớn nhất châu Á vào đầu thế kỷ XX.
Khi gia tộc Thịnh ở thời kỳ cực thịnh, phủ đệ có từ 200 đến hơn 300 gia nhân. Con cháu trong nhà mỗi người đều có nhiều người hầu riêng phục vụ. Tuy nhiên, điều khiến Thịnh Tuyên Hoài khác biệt với nhiều đại địa chủ cùng thời là cách ông tuyển chọn người làm.
Ông không chỉ nhìn ngoại hình hay xuất thân, mà đặc biệt coi trọng học vấn và phẩm chất. Dù chỉ là tuyển một nha hoàn, ông vẫn yêu cầu người đó phải biết đọc, biết viết, giao tiếp lưu loát và có tư chất thông minh. Theo quan điểm của Thịnh Tuyên Hoài, một gia đình muốn hưng thịnh thì ngay cả người hầu cũng phải có tri thức nhất định để có thể giáo dục con trẻ và giữ gìn gia phong.
Chính nguyên tắc tưởng như nhỏ bé ấy đã vô tình tạo nên một bước ngoặt lịch sử.
Đầu thế kỷ XX, khi tuyển chọn người hầu cho phủ Thịnh, ông đã gạch bỏ rất nhiều cái tên trong danh sách, chỉ giữ lại những cô gái đáp ứng tiêu chuẩn biết chữ. Trong số đó có hai người là Nghê Quế Trân và Lã Bảo Trinh.
Lã Bảo Trinh xuất thân nghèo khó. Gia đình không đủ điều kiện nuôi dưỡng nên đưa bà vào phủ Thịnh làm nha hoàn từ khi còn trẻ. Nhờ nhanh nhẹn, cẩn thận và khéo léo, bà nhanh chóng được chủ nhân tin tưởng.
Đến tuổi lập gia đình, Thịnh Tuyên Hoài đứng ra mai mối bà cho Triệu Khánh Hoa – một thuộc cấp cũ của ông, sau này giữ chức Thứ trưởng Bộ Giao thông. Tuy chỉ là vợ lẽ nhưng Lã Bảo Trinh sống hiền hòa, không tranh giành địa vị với các thê thiếp khác. Bà sinh cho Triệu Khánh Hoa bảy người con, trong đó cô con gái thứ tư chính là Triệu Nhất Địch.
Triệu Nhất Địch sau này trở thành người phụ nữ nổi tiếng bậc nhất Trung Quốc nhờ mối tình kéo dài hơn nửa thế kỷ với Trương Học Lương – vị "Thiếu soái" lừng danh của Đông Bắc.
Các nữ tỳ trong phủ họ Thịnh cũng đều là những người có học vấn và phẩm chất.
Thế nhưng, cuộc tình ấy lại khiến Lã Bảo Trinh phải chịu bi kịch suốt phần đời còn lại.
Khi Triệu Nhất Địch quyết định rời bỏ gia đình để theo Trương Học Lương năm 1929, Triệu Khánh Hoa vô cùng tức giận. Ông công khai đăng báo từ mặt con gái, đồng thời đổ lỗi cho Lã Bảo Trinh vì cho rằng bà không biết dạy con.
Từ đó, địa vị của Lã Bảo Trinh trong gia đình sụp đổ hoàn toàn. Bà bị buộc rời khỏi Triệu gia, sống nương nhờ các con trai tại Tần Hoàng Đảo. Dù sau này Trương Học Lương và Triệu Nhất Địch từng đến thăm, nhưng vì nhiều biến cố lịch sử, mẹ con họ không còn cơ hội đoàn tụ thực sự. Năm 1953, Lã Bảo Trinh qua đời ở tuổi 74 mà không được gặp lại cô con gái nổi tiếng của mình.
Nếu cuộc đời Lã Bảo Trinh là một bi kịch thì Nghê Quế Trân lại đi theo một hướng hoàn toàn khác.
Khác với Lã Bảo Trinh, Nghê Quế Trân vốn xuất thân trong gia đình có học. Bà từng học tại trường nữ sinh Bồi Văn ở Thượng Hải, thông thạo tiếng Anh, giỏi toán và chơi piano rất thành thạo. Sau khi gia đình sa sút, bà vào phủ Thịnh làm gia sư kiêm bảo mẫu cho con cháu trong nhà.
Thịnh Tuyên Hoài rất coi trọng bà, từng muốn mai mối một cuộc hôn nhân môn đăng hộ đối. Thế nhưng Nghê Quế Trân từ chối và lựa chọn kết hôn với Tống Gia Thụ (Charlie Soong) – một mục sư Tin Lành còn nghèo nhưng có chí hướng.
Thịnh Tuyên Hoài không trách móc mà còn khen ngợi bà là người "có tầm nhìn”.
Sau khi kết hôn, Nghê Quế Trân sinh sáu người con: Tống Ái Linh, Tống Khánh Linh, Tống Tử Văn, Tống Mỹ Linh, Tống Tử Lương và Tống Án.
Ba cô con gái của bà sau này đều trở thành những nhân vật nổi tiếng bậc nhất Trung Hoa Dân Quốc. Tống Ái Linh kết hôn với Khổng Tường Hy – người giàu nhất Trung Quốc thời bấy giờ; Tống Khánh Linh trở thành phu nhân của Tôn Trung Sơn và sau này giữ nhiều chức vụ quan trọng tại nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa; còn Tống Mỹ Linh trở thành phu nhân của Tưởng Giới Thạch, có ảnh hưởng lớn tới chính trị, ngoại giao và quan hệ Trung – Mỹ trong Thế chiến thứ hai.
Các nhà nghiên cứu đều cho rằng thành công của gia tộc họ Tống có sự đóng góp rất lớn từ Nghê Quế Trân. Bà nổi tiếng nghiêm khắc trong việc giáo dục con cái. Trong gia đình, mọi sinh hoạt đều có quy củ, từ cách ăn mặc, ứng xử cho tới việc học tập. Quan trọng hơn, bà sớm cho các con tiếp cận nền giáo dục phương Tây, giúp họ hình thành tư duy quốc tế hiếm có vào đầu thế kỷ XX.
Điều thú vị là số phận của hai gia đình này còn nhiều lần giao cắt với nhau.
Khi Triệu Nhất Địch quen Trương Học Lương tại một buổi dạ tiệc ở Thiên Tân năm 1925, anh trai bà đang bàn chuyện hôn nhân với một ái nữ của gia tộc Thịnh. Trong khi đó, tại lễ cưới của Tống Mỹ Linh và Tưởng Giới Thạch năm 1927, người chứng hôn là Khổng Tường Hy – chồng của Tống Ái Linh. Mạng lưới quan hệ giữa các gia tộc Thịnh, Tống, Triệu, Trương và Khổng đan xen chặt chẽ, tạo nên tầng lớp tinh hoa có ảnh hưởng sâu rộng đến chính trường và kinh tế Trung Quốc đầu thế kỷ XX.
Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, nhiều người không khỏi cảm thấy lịch sử luôn chứa đựng những sự trùng hợp khó lý giải. Có lẽ ngay cả Thịnh Tuyên Hoài cũng không thể ngờ rằng, di sản lớn nhất ông để lại không chỉ là ngân hàng, đường sắt, trường đại học hay những doanh nghiệp đặt nền móng cho công nghiệp Trung Quốc hiện đại.
Chính quy tắc tưởng như rất bình thường của ông – tuyển chọn người hầu phải biết chữ, có đạo đức và được giáo dục – lại vô tình làm thay đổi số phận của hai người phụ nữ bình thường. Từ hai nữ tỳ trong phủ Thịnh, họ trở thành những người mẹ sinh ra Tống Mỹ Linh và Triệu Nhất Địch – hai nhân vật gắn liền với những bước ngoặt lớn của lịch sử Trung Quốc cận đại.
Đó cũng là điều kỳ diệu của lịch sử: đôi khi, một quy củ nhỏ trong một gia đình lại có thể tạo nên những ảnh hưởng vượt xa thời đại của chính nó, để rồi nhiều thập niên sau vẫn khiến hậu thế phải ngẫm ngợi về sức mạnh của giáo dục, tầm nhìn và cách dùng người.
Bảo Minh / Theo: Dân Việt
