Tam Quan Đại Đế, là những vị tối cao ngự trị cõi càn khôn trong thần phả Đạo giáo, bao gồm Thiên Quan, Địa Quan và Thủy Quan.
Cứ mỗi độ đến tháng 7 âm lịch, không khí linh thiêng của "Tháng Cô hồn" lại trùm lên đời sống tâm linh của người Việt. Cùng một khoảng thời gian, người Việt vừa tất bật chuẩn bị mâm cúng chúng sinh, vừa thành kính lên chùa dự đại lễ Vu Lan báo hiếu. Sự đan xen giữa quan niệm dân gian về "Tháng Cô hồn" và nghi lễ Phật giáo không phải là điều ngẫu nhiên, mà là kết quả của một quá trình giao thoa lịch sử, tôn giáo sâu sắc qua hàng ngàn năm.
Nguồn gốc "Tháng Cô hồn"
Để hiểu vì sao tháng 7 âm lịch lại mang danh "Tháng Cô hồn", cần ngược dòng lịch sử về thời kỳ trước khi Phật giáo du nhập sâu rộng vào Trung Quốc. Thời bấy giờ, tư tưởng Đạo giáo tu tiên giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tâm linh, lấy các vị thánh tiên cai quản Trời - Đất - Chúng sinh làm gốc rễ, đứng đầu là Ngọc Hoàng Thượng Đế.
Theo quan niệm Đạo giáo, vũ trụ được cai quản bởi Tam Quan Đại Đế, tương ứng với 3 ngày lễ lớn trong năm:
Tết Thượng Nguyên (15/1 âm lịch): Ngày sinh của Thiên Quan Tứ Phúc Đại Đế. Dân gian lập bàn thờ khấn vọng ngài để cầu mong một năm bình an, đón nhận phúc lộc.
Tết Trung Nguyên (15/7 âm lịch): Ngày sinh của Địa Quan Xá Tội Đại Đế. Đây là thời điểm ngài mở lòng từ bi xét giảm tội nghiệt cho các phần âm linh dưới địa ngục.
Tết Hạ Nguyên (15/10 âm lịch): Ngày sinh của Thủy Quan Giải Nguy Đại Đế, vị thần giải trừ tai ách, nguy hại cho chúng sinh.
Tương truyền, trong tháng 7 âm lịch, Diêm Vương ban lệnh mở Quỷ Môn Quan để các cô hồn, ma quỷ chịu tội được thoát khỏi cảnh giam cầm, quay về trần thế. Các âm linh này phải trở về trước giờ Tý (12 - 1 giờ đêm) của ngày rằm tháng 7. Xuất phát từ thực tế đó, dân gian sắm sửa lễ vật cúng chúng sinh vào ngày 14/7 để bố thí cho những vong linh đói khát.
Hành động "thí thực" này ban đầu xuất phát từ lòng thương hại và mong cầu bình an cho gia đạo, dần trở thành một tập tục quen thuộc. Tại Việt Nam, tư tưởng Tam quan Đại Đế của Đạo giáo cũng tìm thấy sự tương đồng với tín ngưỡng thờ Tứ phủ (Thiên - Địa - Thủy - Nhạc) và Đức Vua Cha, tạo nên một lớp văn hóa tâm linh đồng điệu.
Nhiều người thường lo sợ rằng Quỷ Môn Quan mở ra đồng nghĩa với việc vô số ma quỷ tràn lên quấy phá trần gian. Tuy nhiên, cõi âm hay cõi dương đều có phẩm trật, quy tắc quản lý chặt chẽ từ trung ương đến địa phương dưới sự cai quản của thánh thần. Việc các âm linh được xá tội trở về trong các ngày 13, 14 và 15 tháng 7 hoàn toàn nằm trong sự kiểm soát của chư vị cõi âm. Quan niệm ma quỷ tự do phá phách trần thế là một sự hiểu lầm của dân gian.
Sự dung hòa với Phật giáo
Dưới thời Lương Vũ Đế (502 – 549) – vị "Hoàng đế Hòa thượng" nổi tiếng 4 lần xả thân làm hòa thượng tại chùa Đồng Thái, Phật giáo và Đạo giáo tại Trung Quốc đã có sự giao thoa, dung hòa mạnh mẽ. Tết Trung Nguyên của Đạo giáo và ngày lễ Vu Lan của Phật giáo từ đó gắn liền làm một.
Ngày rằm tháng 7 trong Phật giáo ghi dấu triết lý nhân văn sâu sắc qua kinh điển Vu Lan Bồn, gắn liền với câu chuyện của vị Đại Tôn giả Mục Kiền Liên – vị đại đệ tử thần thông bậc nhất của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.
Sau khi đắc quả A La Hán, nhờ dùng thiên nhãn, Tôn giả Mục Kiền Liên đau đớn thấy mẹ mình là bà Thanh Đề vì gieo nhiều ác nghiệp khi còn sống nên bị đọa vào kiếp quỷ đói dưới địa ngục. Thân hình bà chỉ còn da bọc xương, bụng to như núi nhưng cổ họng nhỏ như xâu kim, không thể ăn uống. Thương mẹ, Tôn giả dâng bát cơm đầy xuống âm phủ, nhưng thức ăn vừa đưa đến miệng mẹ liền hóa thành tro bụi.
Bất lực, Tôn giả về bái kiến Đức Phật. Đức Phật dạy rằng: "Cha mẹ ngươi tội lỗi quá sâu nặng, một mình ngươi không đủ sức cứu độ, mà phải nhờ đến uy lực của tăng chúng mười phương".
Đức Phật chỉ dạy, từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7 là thời gian chư tăng an cư lập hạ, tinh tiến tu hành. Ngày rằm tháng 7 là ngày chư Phật hoan hỷ vì có nhiều vị tu hành đắc quả. Vào ngày này, nếu làm lễ cúng dường cơm chay lên chư tăng mười phương, nhờ lực đại từ đại bi và công đức tu hành của chư tăng hợp lại thì mới có thể giải thoát cho cha mẹ khỏi cảnh khổ quỷ đói, thậm chí khiến cửu huyền thất tổ được hưởng phúc trên chư thiên.
Mục Kiền Liên Tôn giả làm theo lời Phật dạy và quả nhiên cứu được mẹ siêu thoát. Từ đó, ngày rằm tháng 7 trở thành ngày lễ Vu Lan báo hiếu, thời điểm để người làm con hướng về tổ tiên, cha mẹ bằng tất cả sự kính ngưỡng và lòng biết ơn.
Ban thờ Tam quan đại đế tại chùa Linh Tiên Quán xã Đức Thượng, huyện Hoài Đức, Hà Nội. Đây là ngôi chùa mang phong cách đạo giáo ở miền Bắc. Ảnh Diệu Hỷ - Tạp chí Nghiên cứu Phật học
Như vậy, từ nét nghĩa Đạo giáo về sự xá tội của Địa Quan Đại Đế cho đến triết lý hiếu đạo và công đức cúng dường của Phật giáo, tháng 7 âm lịch hoàn toàn không phải là khoảng thời gian "xui xẻo" như những thói quen mê tín dị đoan thổi phồng.
Ngược lại, đây là khoảng thời gian đặc biệt để con người thực hành những điều thiện lành. Người xưa từng dạy: Người sống ngay thẳng, tâm không tà, biết kính trên nhường dưới và siêng năng làm điều thiện thì tự thân đã tỏa ra năng lượng an lành, tích tụ phúc đức lớn lao.
Thay vì sống trong nỗi sợ hãi mơ hồ về những điều vô hình hay bị bủa vây bởi những kiêng kỵ vô căn cứ, điều quan trọng nhất cần giữ trong tháng 7 âm lịch chính là một chính niệm sáng suốt, một thiện tâm trong sáng và một ứng xử hòa ái. Khi tâm ta hướng về cái thiện, lòng biết ơn và sự sẻ chia, thì bất kỳ thời khắc nào trong năm cũng đều là khoảng thời gian gieo mầm may mắn và bình an.
Phạm Tuấn / Theo: Dân Việt
