“Phi hoàng” sớm nhất có thể truy nguyên về Sơn Hải Kinh: “Có loài gọi là Thừa Hoàng, hình dạng giống cáo, trên lưng có sừng, cưỡi nó thì thọ được hai nghìn năm.”
“Phi hoàng” (飛黃) chính là “Thừa Hoàng” (乘黄), một loài dị thú thời thượng cổ, hình dáng rất giống hồ ly, chỉ khác là trên lưng có thêm một đôi sừng. Tương truyền, con người chỉ cần cưỡi lên nó thì có thể tăng thêm tuổi thọ hai nghìn năm. Ngoài Sơn Hải Kinh, trong một số thư tịch cổ khác của Trung Quốc cũng có ghi chép liên quan.
Quản Tử – Tiểu Khuông viết: “Sông Hoàng Hà xuất hiện Hà Đồ, sông Lạc xuất hiện Lạc Thư, đất sinh ra Thừa Hoàng.” Hoài Nam Tử · Lãm Minh Huấn chép: “Thanh long tiến giá, phi hoàng phục táo.”
“Phi hoàng” sớm nhất có thể truy nguyên về Sơn Hải Kinh. Ảnh internet.
Những ghi chép này nói rằng vào thời Hoàng Đế, thiên hạ được trị vì tốt đẹp, bốn phương thái bình, điềm lành liên tiếp xuất hiện; các thần thú như thanh long, kỳ lân, phượng hoàng, phi hoàng lần lượt hiện thế. Qua đó có thể thấy, phi hoàng khi ấy là một linh thú cát tường sánh ngang với thanh long và phượng hoàng, được con người vô cùng yêu mến.
Vậy vì sao “phi hoàng” thời cổ đại được tôn sùng đến mức sánh vai long phượng, mà ngày nay lại hầu như không còn mấy người biết đến? Vấn đề này phải lần theo một bài thơ của thi nhân đời Đường là Trương Thuyết, mang tên Tạp khúc ca từ: Vũ mã thiên thu vạn tuế nhạc phủ từ (舞馬千秋萬歲樂府詞).
Đường Huyền Tông Lý Long Cơ về cuối đời say mê ca múa, ngoài việc nuôi ca kỹ trong cung, còn đặc biệt cho nuôi một số “vũ mã” để phối hợp với vũ khúc biểu diễn. Lý Long Cơ vô cùng yêu thích những con vũ mã này: chăm sóc rất công phu, từ thức ăn, chuồng trại đều hết sức cầu kỳ, mỗi con ngựa đều có một cái tên rất kêu. Vì thế, tể tướng Trương Thuyết đã làm một bài thơ ca ngợi:
“Xa nghe minh quân chuộng kẻ tài,
Roi ngọc cánh vàng dẫn ngựa rồng.
Chẳng phải cõi trần sinh được giống,
Ắt là phi hoàng xuống tự không.”
Trong thơ, Trương Thuyết ví những con vũ mã với thần thú “phi hoàng”, đủ để thấy mức độ yêu thích của Đường Huyền Tông đối với chúng. Sau loạn An Sử, vũ mã lưu lạc ra dân gian, người thường cũng bắt đầu dùng chữ “phi hoàng” để gọi những con tuấn mã của mình. Từ đó, “phi hoàng” dần dần từ một thần thú thượng cổ biến thành “thiên mã”, “ngựa quý”, không còn được đặt ngang hàng với long phượng nữa.
Vậy vì sao “phi hoàng” lại gắn liền với việc thăng quan tiến chức, tiền đồ xán lạn của con người? Thực ra, thành ngữ “phi hoàng đằng đạt” (飛黃騰達) được phát triển từ cụm “phi hoàng đằng đạp”(飛黃騰踏). “Đằng đạt” (騰達) chính là “đằng đạp” (腾踏), chỉ dáng vẻ con ngựa tung vó bay lên, phi nước đại. “Phi hoàng đằng đạp” xuất phát từ bài “giới tử thi” nổi tiếng của Hàn Dũ đời Đường, mang tên Phù đọc sách thành nam (符讀書城南).
Phù đọc sách thành nam (trích đoạn)
Đường – Hàn Dũ
Hai nhà cùng sinh con,
Bồng trẻ khéo như nhau.
Thuở nhỏ cùng vui đùa,
Chẳng khác cá chung ao.
Mười hai mười ba tuổi,
Đầu mày dần cách xa.
Hai mươi càng lệch lạc,
Mương trong đối rãnh bẩn.
Ba mươi xương cốt thành,
Một rồng một lợn ra.
Phi hoàng tung vó đi,
Chẳng ngoảnh nhìn cóc nhái.
Người ta thường nói “cha hổ không sinh con chó”, nhưng con trai của Hàn Dũ là Hàn Sưởng lại hoàn toàn không kế thừa được đức tính cần cù hiếu học của cha. Hàn Sưởng khi còn nhỏ rất nghịch ngợm, không thích học hành, cứ hễ đọc sách là giả vờ choáng đầu buồn ngủ. Hàn Dũ dĩ nhiên không thể mặc kệ con như vậy, nên đã viết riêng bài thơ khuyên học này để khích lệ con trai chuyên tâm đèn sách. Chữ “Phù” trong nhan đề chính là tên sữa của Hàn Sưởng.
Hàn Dũ. Ảnh internet.
Trong thơ, Hàn Dũ kể một câu chuyện nhỏ: ngày xưa có hai gia đình, mỗi nhà sinh được một bé trai, hai đứa trẻ đều thông minh lanh lợi như nhau. Một đứa ham học, đứa kia thì lười đọc sách, dần dần phân ra cao thấp. Khi còn nhỏ, cả hai cùng chơi đùa nên chưa thấy khác biệt, nhưng đến khoảng hai mươi tuổi thì sự chênh lệch đã rõ ràng như mương nước trong so với rãnh nước bẩn.
Đến tuổi ba mươi lập thân, một người như rồng, ở chốn quan trường phi hoàng tung vó, thăng tiến liên tiếp; người kia thì như lợn, chỉ có thể cúi đầu nhìn những con cóc nhái tầm thường bên cạnh mình. Hàn Sưởng sau khi đọc bài thơ này đã rất tỉnh ngộ, từ đó chuyên tâm học tập, lại nhờ sự giúp đỡ của cha mà bái nhà văn Phàn Tông làm thầy, khổ công trau dồi, cuối cùng trở thành một học giả nổi danh một thời.
Bài thơ của Hàn Dũ không chỉ thức tỉnh con trai ông, mà còn để lại cho hậu thế một thành ngữ kinh điển là “phi hoàng đằng đạp”. Theo dòng chảy thời gian, “phi hoàng đằng đạp” dần dần diễn biến thành cụm quen thuộc ngày nay là “phi hoàng đằng đạt”.
Trong xã hội hiện đại, “phi hoàng đằng đạt” vẫn là một lời chúc được dùng rất phổ biến, đặc biệt trong thiệp chúc mừng, thư pháp, đặt tên thương hiệu…, mang ý nghĩa sự nghiệp thành công, tiền đồ vô hạn. Ví dụ, hình tượng thương hiệu của tiệm vàng Lão Phượng Tường Thượng Hải đã kết hợp họa tiết cát tường của “phi hoàng đằng đạt”, qua đó nâng cao chiều sâu văn hóa và sức thân thiện của thương hiệu.
Khai Tâm biên dịch
Theo: vandieuhay
