Điện Kiến Trung trong lịch sử hoàng cung Huế
Trong tổng thể Đại nội Huế - nơi quy tụ những công trình tiêu biểu nhất của quyền lực vương triều Nguyễn, Điện Kiến Trung giữ một vị trí đặc biệt. Không chỉ bởi đây là công trình được xây dựng muộn nhất trong hoàng cung mà còn vì hình ảnh phản ánh rõ nét sự chuyển dịch tư duy, thẩm mỹ và đời sống cung đình ở giai đoạn cuối cùng của chế độ quân chủ Việt Nam.
Điện Kiến Trung là công trình được xây dựng muộn nhất trong hoàng cung Huế
Điện Kiến Trung được xây dựng trong khoảng 1921-1923, dưới triều vua Khải Định, trên nền các công trình cũ từng tồn tại ở khu vực này như Minh Viễn Lâu thời Minh Mạng hay lầu Du Cửu thời Duy Tân. Khác với những điện, cung mang tính nghi lễ như Thái Hòa hay Càn Thành, Kiến Trung đóng vai trò là không gian sinh hoạt và làm việc riêng của nhà vua, phục vụ đời sống thường nhật nhiều hơn là các hoạt động triều chính.
Sau khi hoàn thành, Điện Kiến Trung tiếp tục được sử dụng dưới triều vua Bảo Đại, vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn. Đây cũng là giai đoạn công trình được bổ sung thêm nhiều tiện nghi hiện đại, phù hợp với lối sống chịu ảnh hưởng phương Tây của hoàng gia lúc bấy giờ. Chính tại không gian này, những sinh hoạt riêng tư, những quyết định mang tính bước ngoặt của một triều đại đang ở hồi kết đã diễn ra.
Tuy nhiên, chiến tranh đã khiến Điện Kiến Trung bị tàn phá gần như hoàn toàn vào năm 1947, chỉ còn lại nền móng và một số dấu tích. Trong nhiều thập kỷ, công trình chỉ tồn tại trong ký ức, ảnh tư liệu và các bản vẽ lưu trữ, cho đến khi dự án phục hồi được triển khai vào đầu thế kỷ XXI.
Kiến trúc giao thoa Á - Âu hiếm gặp trong Đại nội
Nếu phần lớn kiến trúc hoàng cung Huế tuân thủ chặt chẽ quy chuẩn Nho giáo và phong cách truyền thống Á Đông thì Điện Kiến Trung lại là một ngoại lệ rõ ràng. Công trình được xem là biểu hiện rõ nét nhất của sự giao thoa Đông - Tây trong kiến trúc cung đình Việt Nam.
Dấu ấn của sự giao thoa Đông - Tây hiện diện mạnh mẽ nhất trong kiến trúc và nội thất của Điện Kiến Trung
Về tổng thể, Điện Kiến Trung là một khối kiến trúc bề thế, bố cục đăng đối, hướng chính về phía Nam. Mặt tiền nổi bật với 13 cửa lớn, tạo nhịp điệu đều đặn và cảm giác mở rộng, khác hẳn với sự kín đáo thường thấy ở các điện truyền thống. Các bậc thềm dẫn lên điện được trang trí hình rồng, vừa giữ biểu tượng vương quyền phương Đông, vừa được xử lý theo tỷ lệ và hình khối mang hơi hướng châu Âu.
13 cửa lớn ở mặt tiền tạo cảm giác phóng khoáng hơn hẳn kiến trúc tinh tế kín đáo truyền thống của cung đình
Hình rồng đặt ở bậc thang là biểu tượng vương quyền phương Đông nhưng tỷ lệ và hình khối mang hơi hướng châu Âu
Điểm đặc sắc nhất của kiến trúc ngoại thất là hệ trang trí mosaic gốm sứ nhiều màu, kết hợp hoa văn rồng, phượng, hoa lá truyền thống với các chi tiết hình học, phù điêu kiểu Pháp và Ý. Mái điện vẫn sử dụng ngói hoàng lưu ly, giữ màu sắc biểu trưng của hoàng gia nhưng cách xử lý lan can, ban công và hệ cửa sổ lại mang dáng dấp kiến trúc phương Tây đầu thế kỷ XX.
Điện được trang trí bằng mosaic gốm sứ nhiều màu kết hợp hoa văn rồng, phượng, hoa lá truyền thống
Ban công và hệ cửa sổ lại mang dáng dấp kiến trúc phương Tây đầu thế kỷ XX
Bên trong điện, không gian được tổ chức theo nhiều phòng chức năng, phản ánh rõ đời sống sinh hoạt của vua và hoàng gia. Nội thất phục dựng ngày nay tái hiện sự kết hợp giữa đồ gỗ sơn son thếp vàng truyền thống với bàn ghế, đèn, vật dụng mang phong cách châu Âu, cho thấy sự du nhập mạnh mẽ của văn hóa phương Tây vào chốn cung đình giai đoạn cuối triều Nguyễn.
Kiến trúc và nội thất trong điện là sự kết hợp giữa vật dụng phương Tây và đồ gỗ sơn son thếp vàng của phương Đông
Chính sự pha trộn này khiến Điện Kiến Trung không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là một “tư liệu không gian” phản ánh tâm thế của triều đại đang đứng trước ngưỡng cửa hiện đại hóa và biến động lịch sử.
Từ cung điện trở thành không gian trưng bày văn hoá - lịch sử
Sau nhiều năm chỉ còn là phế tích, Điện Kiến Trung đã được phục dựng và hoàn thiện trong giai đoạn 2019-2023 dựa trên hệ thống ảnh tư liệu, bản vẽ cổ và nghiên cứu lịch sử. Việc phục hồi không chỉ nhằm tái hiện hình dáng kiến trúc, mà còn hướng tới việc trả lại cho công trình một vai trò sống động trong không gian Đại nội Huế đương đại.
Sau khi được phục dựng, Điện Kiến Trung trở thành điểm thu hút du khách khi đến với Đại nội Huế
Hiện nay, Điện Kiến Trung được sử dụng như một không gian trưng bày văn hóa - nghệ thuật và giới thiệu đời sống cung đình cuối triều Nguyễn. Các phòng bên trong điện trưng bày nhiều hiện vật, bản sao và tư liệu liên quan đến hoàng gia, từ đồ dùng sinh hoạt, kiệu, ngai, bàn ghế, đến các chi tiết trang trí nội thất được phục dựng theo nguyên mẫu.
Trong điện hiện trưng bày nhiều hiện vật, bản sao và tư liệu liên quan đến hoàng gia
Bên cạnh trưng bày thường xuyên, Điện Kiến Trung còn là địa điểm tổ chức các triển lãm chuyên đề và sự kiện nghệ thuật. Những năm gần đây, công trình đã trở thành không gian giới thiệu các bộ sưu tập hội họa, mỹ thuật cung đình, tiêu biểu như các triển lãm tranh của vua Hàm Nghi hay các trưng bày hiện vật gắn với mỹ thuật triều Nguyễn. Việc đưa các hoạt động nghệ thuật đương đại vào không gian di sản giúp Điện Kiến Trung thoát khỏi vai trò “di tích tĩnh”, trở thành điểm giao thoa giữa quá khứ và hiện tại.
Điện Kiến Trung còn là địa điểm tổ chức các triển lãm chuyên đề và sự kiện nghệ thuật
Với du khách, Điện Kiến Trung ngày nay là một trong những điểm tham quan nổi bật nhất của Đại nội Huế không chỉ bởi vẻ ngoài rực rỡ và khác biệt mà còn bởi câu chuyện lịch sử mang theo. Tại đây, người xem có thể cảm nhận rõ hơn một giai đoạn chuyển mình của hoàng cung Huế khi những giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ, nhưng đồng thời đã bắt đầu tiếp nhận những luồng tư tưởng và thẩm mỹ mới.
Có hai dãy hành lang tả hữu (bên phải và trái) dẫn đến Điện Kiến Trung
Minh Viễn Lâu - lầu vọng cảnh từng được xây dựng thời vua Minh Mạng, sau đó bị tháo dỡ và xây lại vào thời vua Khải Định, hiện nằm kế Điện Kiến Trung
Trong bức tranh tổng thể của Quần thể Di tích Cố đô Huế, Điện Kiến Trung đóng vai trò như mảnh ghép cuối cùng hoàn thiện câu chuyện về triều Nguyễn. Đó là dấu ấn của một thời kỳ giao thời, nơi quyền lực hoàng gia, văn hóa Đông - Tây và những biến động lịch sử cùng hiện diện trong một công trình kiến trúc độc đáo, vừa quen vừa lạ giữa lòng Đại nội.
Bài và ảnh: Quỳnh Mai
Theo: travellive+
