Nhật Thăng Xương (日升昌) không chỉ là một thương hiệu thương nghiệp cổ xưa, mà còn được xem như một cột mốc mang tính bước ngoặt trong lịch sử tài chính Trung Quốc. Tọa lạc ngay giữa khu phố cổ Bình Dao (Pingyao), tỉnh Sơn Tây – nơi từng là trung tâm giao thương sầm uất bậc nhất miền Bắc Trung Hoa – Nhật Thăng Xương được giới nghiên cứu và sử gia đánh giá là “ngân hàng đầu tiên của Trung Hoa”. Sự ra đời của cơ sở này đã đặt nền móng cho hệ thống tín dụng, chuyển tiền và quản lý tài chính mang tính hiện đại, từ hơn 2 thế kỷ trước, trong bối cảnh xã hội phong kiến còn rất hạn chế về hạ tầng kinh tế.
Câu chuyện của Nhật Thăng Xương bắt đầu vào năm 1823, dưới triều đại nhà Thanh. Tiền thân của nó là một hiệu buôn nhuộm vải do thương nhân Lôi Lý Thái sáng lập. Trong quá trình buôn bán xuyên vùng, ông sớm nhận ra một vấn đề nan giải mà hầu hết thương nhân thời bấy giờ đều phải đối mặt: việc vận chuyển bạc – phương tiện thanh toán chủ yếu – qua những quãng đường dài không chỉ tốn kém mà còn tiềm ẩn vô vàn rủi ro. Đường sá hiểm trở, phương tiện thô sơ, nạn cướp bóc hoành hành khiến mỗi chuyến đi mang theo tiền bạc đều là một canh bạc sinh tử. Chính từ nhu cầu thực tế ấy, mô hình “phiếu hối” ra đời, đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử thương mại.
Theo mô hình này, khách hàng có thể gửi bạc tại một chi nhánh của Nhật Thăng Xương, nhận một tờ phiếu có giá trị tương đương, rồi dùng nó để rút tiền tại chi nhánh khác ở một địa phương xa xôi. Ý tưởng tưởng chừng đơn giản nhưng lại mang tính cách mạng, bởi nó giải phóng thương nhân khỏi gánh nặng vận chuyển tài sản vật chất, đồng thời mở ra một khái niệm hoàn toàn mới về tín dụng, niềm tin và lưu thông tiền tệ. Có thể nói, Nhật Thăng Xương đã sớm đặt nền móng cho những nguyên lý cốt lõi của ngân hàng hiện đại, dù khái niệm “ngân hàng” khi ấy vẫn chưa tồn tại theo nghĩa phương Tây.
Nhờ mô hình vận hành hiệu quả và độ tin cậy cao, Nhật Thăng Xương nhanh chóng khẳng định vị thế. Từ trụ sở chính tại Bình Dao, mạng lưới chi nhánh không ngừng mở rộng, phủ khắp các trung tâm kinh tế quan trọng của Trung Quốc như Bắc Kinh, Thiên Tân, Tây An, Trùng Khánh, Hán Khẩu, Quảng Châu và Thượng Hải. Không dừng lại trong phạm vi quốc gia, hệ thống của Nhật Thăng Xương còn vươn ra ngoài biên giới, kết nối với Nga, Mông Cổ và nhiều khu vực Đông Nam Á, đóng vai trò như một “mạch máu tài chính” cho các tuyến thương mại xuyên Á. Trong thời kỳ cực thịnh, đây thực sự là một “đế chế tài chính”, kiểm soát phần lớn các giao dịch chuyển tiền quy mô lớn của giới thương nhân, các đoàn buôn đường dài và thậm chí cả triều đình nhà Thanh.
Vai trò của Nhật Thăng Xương không chỉ giới hạn trong hoạt động thương mại thuần túy. Cơ sở này từng đảm nhiệm những nhiệm vụ tài chính trọng yếu như chuyển thuế từ các địa phương về triều đình, phát lương cho quan lại, tài trợ cho các đoàn buôn lớn và hỗ trợ dòng tiền cho nhiều công trình công cộng. Trong bối cảnh chưa tồn tại hệ thống ngân hàng trung ương hay các tổ chức tài chính hiện đại, Nhật Thăng Xương đã trở thành một trụ cột không thể thiếu, góp phần duy trì sự vận hành ổn định của nền kinh tế phong kiến Trung Quốc trong suốt nhiều thập niên.
Yếu tố cốt lõi làm nên sức sống lâu dài của Nhật Thăng Xương chính là chữ “tín”. Người Sơn Tây từ lâu đã nổi tiếng với truyền thống buôn bán coi trọng đạo đức và kỷ cương. Nhật Thăng Xương xây dựng một hệ thống quản lý nội bộ vô cùng chặt chẽ, từ việc kiểm soát sổ sách, phân quyền trách nhiệm, cho đến chế độ thưởng phạt rõ ràng và nghiêm minh. Nhân viên được tuyển chọn kỹ lưỡng, đào tạo bài bản không chỉ về nghiệp vụ tài chính mà còn về phẩm chất đạo đức, cách ứng xử và tinh thần trách nhiệm. Trong một xã hội mà luật pháp thương mại còn chưa hoàn thiện, uy tín chính là “tài sản vô hình” quý giá nhất, và Nhật Thăng Xương đã bảo vệ chữ tín ấy gần như tuyệt đối.
Về mặt kiến trúc, trụ sở Nhật Thăng Xương tại Bình Dao mang đậm phong cách nhà cổ Sơn Tây, với cổng lớn uy nghi, những sân trong liên hoàn và các gian phòng được bố trí khoa học, kín đáo nhưng hiệu quả. Mỗi không gian đều phục vụ một chức năng riêng biệt: quầy giao dịch, phòng kế toán, kho bạc, phòng họp và khu sinh hoạt của nhân viên. Những hiện vật như két bạc bằng gỗ dày, bàn tính, sổ sách ghi chép bằng bút lông, hay các tấm bảng gỗ khắc quy định nội bộ vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay, tái hiện sinh động cách vận hành của một “ngân hàng cổ đại” trong thời kỳ hoàng kim.
Theo dòng chảy lịch sử, cùng với sự suy yếu của nhà Thanh, những biến động chính trị – xã hội và sự du nhập của hệ thống ngân hàng phương Tây, vai trò của Nhật Thăng Xương dần thu hẹp và cuối cùng chấm dứt hoạt động. Tuy nhiên, giá trị lịch sử và biểu tượng của nó không hề mai một. Ngày nay, Nhật Thăng Xương được bảo tồn như một bảo tàng tài chính, trở thành điểm đến không thể bỏ qua trong hành trình khám phá phố cổ Bình Dao – di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận.
Giữa những con phố lát đá xám trầm mặc, Nhật Thăng Xương đứng đó như một chứng nhân lặng lẽ của thời đại. Nó kể lại câu chuyện về trí tuệ của thương nhân Trung Hoa, về sự sáng tạo nảy sinh từ nhu cầu thực tiễn, và về một giai đoạn lịch sử khi tiền tệ, niềm tin và đạo đức kinh doanh hòa quyện để tạo nên nền tảng cho tài chính hiện đại. Không chỉ là một địa danh du lịch hay một bảo tàng, Nhật Thăng Xương còn là bài học sống động về tầm quan trọng của chữ tín và tầm nhìn dài hạn trong kinh doanh – những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa cho đến tận ngày nay.
Theo: vietviettourism
