Tôn Khoa. Ảnh: Wiki.
Tôn Khoa - Con trai duy nhất của Tôn Trung Sơn trở thành thị trưởng đầu tiên của Quảng Châu
Tôn Khoa tự Triết Sinh, tên trong gia phả là Kiến Hoa, sinh ngày 20/10/1891 tại huyện Hương Sơn, tỉnh Quảng Đông (nay thuộc thành phố Trung Sơn, Trung Quốc). Ông là con trai duy nhất của Tôn Trung Sơn, nhà lãnh đạo cuộc Cách mạng Tân Hợi năm 1911, người có vai trò quan trọng trong việc chấm dứt chế độ quân chủ ở Trung Quốc.
Mẹ ông là Lư Mộ Trinh, người vợ đầu tiên của Tôn Trung Sơn. Ngoài Tôn Khoa, hai người còn có hai con gái là Tôn Diên và Tôn Uyển.
Theo tư liệu lịch sử Trung Quốc, cuộc đời Tôn Khoa gắn với những biến động chính trị lớn của Trung Quốc nửa đầu thế kỷ XX. Ông sớm rời quê hương, được đào tạo tại Mỹ trước khi trở về tham gia hoạt động cách mạng và chính quyền do cha mình lãnh đạo.
Năm 1895, khi mới 4 tuổi, Tôn Khoa theo bà nội sang Honolulu, Hawaii, sau khi cuộc khởi nghĩa chống nhà Thanh do Tôn Trung Sơn tổ chức tại Quảng Châu thất bại. Gia đình ông phải tìm nơi sinh sống ở nước ngoài.
Tại Hawaii, Tôn Khoa được tiếp xúc với nền giáo dục phương Tây. Sau khi hoàn thành chương trình trung học, ông tiếp tục theo học Đại học California tại Berkeley, rồi Đại học Columbia ở New York. Năm 1916, ông tốt nghiệp chương trình sau đại học tại Columbia.
Trong thời gian du học, Tôn Khoa cũng tham gia các hoạt động cách mạng của người Trung Quốc ở nước ngoài. Năm 1910, ông tham gia công việc tại tờ Tự do Tân báo, một ấn phẩm gắn với phong trào cách mạng.
Năm 1917, Tôn Khoa trở về Trung Quốc, đến Quảng Châu đảm nhiệm chức thư ký tại Đại nguyên soái phủ của Tôn Trung Sơn. Từ năm 1918 đến năm 1920, ông làm thư ký Tham nghị viện thuộc Quốc hội đặc biệt, đồng thời tham gia biên tập tờ Quảng Châu Thời báo bằng tiếng Anh.
Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp Tôn Khoa diễn ra vào năm 1921, khi Quảng Châu tiến hành cải cách hệ thống quản lý đô thị.
Theo Cổng thông tin Chính quyền nhân dân thành phố Quảng Châu, ngày 15/2/1921, Điều lệ tạm thời thành phố Quảng Châu được ban hành và thực thi, chính thức thành lập Sở thị chính Quảng Châu. Tôn Khoa được bổ nhiệm làm thị trưởng đầu tiên.
Trước đó, vào tháng 11/1920, Tôn Khoa đã tham gia Ủy ban biên soạn pháp chế của chính quyền Quảng Đông và được giao trực tiếp dự thảo Điều lệ tạm thời thành phố Quảng Châu.
Chính quyền đô thị mới thành lập sáu cơ quan phụ trách tài chính, công an, công trình, giáo dục, công ích và vệ sinh. Quảng Châu trở thành một trong những địa phương tiên phong trong việc xây dựng mô hình quản lý đô thị hiện đại ở Trung Quốc.
Trên cương vị thị trưởng, Tôn Khoa tham gia thúc đẩy việc mở đường, chỉnh trang đô thị, cải thiện vệ sinh công cộng, phát triển giáo dục và xây dựng các công trình phục vụ người dân.
Trong những năm sau đó, ông còn hai lần trở lại chức thị trưởng Quảng Châu, vào năm 1923 và năm 1926.
Từ người kế tục sự nghiệp của cha đến nhân vật quan trọng trong chính quyền Quốc dân Đảng
Năm 1922, chính trường Quảng Đông biến động mạnh khi Trần Quýnh Minh chống lại Tôn Trung Sơn. Theo tư liệu của Bảo tàng Cố cư Tôn Trung Sơn, mùa thu năm đó, Tôn Khoa được cha giao đến Hồng Kông tổ chức lực lượng, vận động tài chính nhằm hỗ trợ hoạt động chống Trần Quýnh Minh.
Tháng 10/1923, Tôn Khoa tham gia công tác chuẩn bị cải tổ Quốc dân Đảng Trung Quốc, được chỉ định làm ủy viên Ban Chấp hành Trung ương lâm thời, đồng thời tham gia soạn thảo cương lĩnh và điều lệ của Đảng.
Sau Đại hội lần thứ nhất Quốc dân đảng năm 1924, ông phụ trách công việc tại tổ chức Quốc dân Đảng ở Quảng Châu.
Tuy nhiên, quan điểm chính trị của Tôn Khoa trong giai đoạn này không hoàn toàn giống cha. Tháng 6/1924, ông cùng Hoàng Quý Lục đưa ra kiến nghị liên quan đến việc xem xét hoạt động của các Đảng viên cộng sản trong Quốc dân Đảng, cho thấy những bất đồng ngay trong thời kỳ hợp tác Quốc - Cộng đầu tiên.
Ngày 12/3/1925, Tôn Trung Sơn qua đời tại Bắc Kinh. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển lớn trong đời sống chính trị Trung Quốc và sự nghiệp của Tôn Khoa.
Tháng 7/1925, khi Chính phủ Quốc dân được thành lập tại Quảng Châu, Tôn Khoa trở thành thành viên chính phủ. Đầu năm 1926, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Quốc dân Đảng, sau đó đảm nhiệm chức Bộ trưởng Giao thông.
Năm 1927, ông giữ các chức vụ trong Ban Thường vụ Trung ương Quốc dân đảng và Chính phủ Quốc dân Vũ Hán. Trong quá trình xung đột giữa các phe phái Quốc dân Đảng, ông có quan hệ chính trị gần gũi với Uông Tinh Vệ và Hồ Hán Dân, đồng thời tham gia xu hướng loại bỏ những người cộng sản khỏi bộ máy Quốc dân Đảng.
Tôn Khoa chụp ảnh cùng cha mình - Tôn Trung Sơn. Ảnh: Wiki.
Tháng 1/1928, Tôn Khoa cùng Hồ Hán Dân và Ngũ Triều Xu đến Anh, Đức khảo sát tình hình chính trị, kinh tế. Sau chuyến đi, ông tham gia khởi thảo Đại cương huấn chính của Quốc dân Đảng Trung Quốc, đồng thời hỗ trợ xây dựng Luật tổ chức Chính phủ Quốc dân Trung Hoa Dân quốc.
Tháng 10/1928, Tôn Khoa được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Đường sắt, kiêm Phó Viện trưởng Khảo thí viện.
Đây là thời kỳ ông từng bước tham gia sâu vào việc xây dựng thể chế, quản lý giao thông và tổ chức bộ máy chính quyền Trung Hoa Dân quốc.
Tuy nhiên, quan hệ giữa Tôn Khoa với Tưởng Giới Thạch thường xuyên xuất hiện bất đồng.
Năm 1931, khi Tưởng Giới Thạch xảy ra xung đột quyền lực với Hồ Hán Dân, Tôn Khoa đứng về phía Hồ Hán Dân, phản đối việc Tưởng Giới Thạch bắt giữ nhân vật này.
Sau sự kiện Nhật Bản tiến đánh vùng Đông Bắc Trung Quốc tháng 9/1931, các phe phái Quốc dân đảng tiến hành thỏa hiệp. Cuối năm đó, Tôn Khoa được bổ nhiệm làm Viện trưởng Hành chính viện của Chính phủ Quốc dân Nam Kinh.
Đây là chức vụ đứng đầu cơ quan hành pháp trong hệ thống chính quyền Trung Hoa Dân quốc. Tuy nhiên, nhiệm kỳ của ông chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Khó khăn tài chính và bất đồng chính trị khiến ông phải rời chức vụ vào đầu năm 1932.
Cuối năm 1932, Tôn Khoa tiếp tục đảm nhiệm chức Viện trưởng Lập pháp viện. Sau đó, ông giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban khởi thảo Hiến pháp, tham gia thúc đẩy quá trình xây dựng nền chính trị lập hiến.
Năm 1936, Tôn Khoa tham gia thành lập Hội Văn hóa Trung - Xô và đảm nhiệm chức hội trưởng. Tổ chức này hướng đến việc thúc đẩy giao lưu văn hóa và quan hệ giữa Trung Quốc với Liên Xô.
Năm 1937, ông cùng Tống Khánh Linh và một số nhân vật khác đề xuất khôi phục các chính sách lớn của Tôn Trung Sơn, bao gồm liên Nga, liên cộng và giúp đỡ công nông.
Khi chiến tranh Trung - Nhật bùng nổ toàn diện năm 1937, Tôn Khoa tiếp tục đảm nhiệm chức Viện trưởng Lập pháp viện, đồng thời tham gia hoạt động đối ngoại.
Một dấu ấn đáng chú ý là vai trò của ông trong các cuộc tiếp xúc và đàm phán với Liên Xô.
Theo Bảo tàng Cố cư Tôn Trung Sơn, Tôn Khoa từng được Tưởng Giới Thạch cử làm đặc phái viên tới Moscow, tham gia đàm phán các thỏa thuận giữa Trung Quốc và Liên Xô, trong đó có Hiệp ước không xâm lược Trung - Xô và các thỏa thuận thương mại.
Các hoạt động này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc cần tranh thủ sự hỗ trợ quốc tế cho cuộc kháng chiến chống Nhật.
Sau khi Nhật Bản đầu hàng năm 1945, Tôn Khoa tiếp tục tham gia những nỗ lực thương lượng chính trị giữa các lực lượng tại Trung Quốc.
Tháng 1/1946, ông đại diện Quốc dân Đảng tham dự Hội nghị Hiệp thương Chính trị và cùng các đại biểu thuộc nhiều đảng phái, trong đó có Đảng Cộng sản Trung Quốc, thông qua năm nghị quyết.
Tuy nhiên, những thỏa thuận chính trị không ngăn được cuộc nội chiến tiếp tục bùng phát. Trong giai đoạn sau đó, Tôn Khoa ủng hộ chính quyền Quốc dân đảng trong cuộc xung đột với lực lượng cộng sản.
Tháng 4/1947, ông được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch Chính phủ Quốc dân Nam Kinh.
Năm 1948, Tôn Khoa tham gia cuộc tranh cử Phó Tổng thống Trung Hoa Dân quốc nhưng thất bại trước Lý Tông Nhân. Sau đó, ông tiếp tục giữ chức Viện trưởng Lập pháp viện.
Tháng 11/1948, khi tình hình quân sự của Quốc dân Đảng ngày càng bất lợi, ông một lần nữa được bổ nhiệm làm Viện trưởng Hành chính viện.
Đầu năm 1949, Tôn Khoa chuyển Hành chính viện đến Quảng Châu. Đến tháng 3 cùng năm, ông từ chức, khép lại giai đoạn nhiều thập niên đảm nhiệm những chức vụ quan trọng tại Trung Quốc đại lục.
Tôn Khoa: Từng đứng đầu Hành chính viện, cuối đời sống khó khăn ở Mỹ
Sau khi rời chính trường năm 1949, Tôn Khoa tới Hồng Kông. Đây cũng là thời điểm quan hệ giữa ông và Tưởng Giới Thạch tiếp tục gặp trở ngại. Tôn Khoa từng có ý định tới Đài Loan nhưng không nhận được sự chấp thuận cần thiết.
Mùa thu năm 1950, ông cùng vợ rời Hồng Kông, qua Ấn Độ và Hy Lạp để tới Pháp sinh sống. Khoảng hai năm sau, vợ chồng ông chuyển sang Mỹ đoàn tụ với các con.
Khi mới đến Mỹ, vợ chồng Tôn Khoa lần lượt ở cùng nhà hai người con gái, sau đó, ông chuyển tới sống tại nhà con trai thứ ở ngoại ô Los Angeles.
Do không có nhiều tài sản riêng, Tôn Khoa phải sống tiết kiệm. Có thời điểm, ông tự trồng rau, nấu ăn để giảm chi phí sinh hoạt. Ông từng phải ăn khoai lang qua ngày và không đủ tiền mua những cuốn sách mới.
Trong khoảng 14 năm sống tại Mỹ, ông dành nhiều thời gian đọc sách và theo dõi tình hình chính trị Trung Quốc. Dù đã rời xa hoạt động chính quyền, Tôn Khoa vẫn duy trì liên lạc với những người quen cũ tại Đài Loan.
Đến đầu thập niên 1960, nguyện vọng trở lại Đài Loan của ông được một số nhân vật trong chính quyền Quốc dân Đảng đề cập công khai.
Năm 1964, Tôn Khoa trở lại Đài Loan sau nhiều năm sinh sống tại châu Âu và Mỹ. Năm 1965, ông được bổ nhiệm làm cố vấn cấp cao của người đứng đầu chính quyền Đài Loan.
Năm 1966, ông đảm nhiệm chức Viện trưởng Khảo thí viện, cơ quan phụ trách chế độ thi tuyển và nhân sự công chức.
Trong những năm cuối đời, Tôn Khoa còn tham gia các hoạt động tưởng niệm Tôn Trung Sơn, diễn thuyết về học thuyết Tam dân và những vấn đề chính trị mà cha ông từng đề xướng. Ngày 13/9/1973, Tôn Khoa qua đời tại Đài Bắc, thọ 81 tuổi.
(Nguồn tham khảo: China News, Tân Hoa Xã, Nhân dân nhật báo)
Minh Dương / Theo: Dân Việt
Link tham khảo:
